در جهانی که به‌واسطه‌ی رویدادهای تاریخی و اجتماعی به‌هم‌ پیوسته است، اغلب رنج‌های گذشته در تاروپود زمان حل نمی‌شوند، بلکه به شیوه‌های پیچیده‌ای در زندگی کنونی ما بازتاب می‌یابند. این پدیده‌ی فراگیر، که با اصطلاحاتی مانند «ترومای بین‌ نسلی» و «ترومای جمعی» شناخته می‌شود، بر این واقعیت تأکید دارد که تجربیات آسیب‌زای پدربزرگ‌ها، مادربزرگ‌ها و والدین، می‌تواند به‌طور عمیق بر رفتارها و باورهای ما تأثیر بگذارد، حتی اگر خودمان هرگز مستقیماً با آن رویدادها روبرو نشده باشیم. درک این تأثیرات، مشاهده‌ی سوگواری‌های ناتمام یک جامعه، و بررسی پتانسیل رنج برای ایجاد همبستگی و معنای جدید، گام‌های حیاتی در مسیر بهبودی و تحول هستند.

چطور زخم‌های پدربزرگ و مادربزرگ، یا پدر و مادر، هنوز در رفتارها و باورهای ما نفس می‌کشند؟

ترومای بین‌نسلی (یا فرا‌نسلی و اجدادی) به اثرات روان‌شناختی و فیزیولوژیکی گفته می‌شود که از تجربیات آسیب‌زای یک نسل به نسل‌های بعدی منتقل می‌شود. این انتقال می‌تواند از طریق دو مکانیسم اصلی رخ دهد: تغییرات اپی‌ژنتیکی و انتقال فرهنگی-اجتماعی.

• انتقال بیولوژیکی (اپی‌ژنتیکی): تحقیقات نشان می‌دهند که DNA می‌تواند تجربیات آسیب‌زا را "به خاطر بسپارد" و اثرات آن را به نسل‌های بعدی منتقل کند، هرچند که این به معنای انتقال مستقیم خاطرات رویدادها یا احساسات نیست. این پدیده به «تغییرات اپی‌ژنتیکی» معروف است؛ یعنی تغییراتی که بر روی مکانیسم بیان ژن‌ها تأثیر می‌گذارند و نه خود ژن‌ها. برای مثال، یک مطالعه نشان داد که فرزندان پسر اسرای جنگی که در معرض خشونت قرار گرفته بودند، ۱۰ درصد بیشتر از همسالانشان که پدرانشان چنین شرایطی را تجربه نکرده بودند، در میانسالی با خطر مرگ‌ومیر روبرو بودند. با این حال، مکانیسم‌های دقیق انتقال اپی‌ژنتیکی در انسان هنوز موضوع بحث و نیاز به تحقیقات بیشتری دارد، زیرا تفکیک آن از عوامل محیطی و فرهنگی دشوار است. منتقدان معتقدند که شواهد موجود برای اثبات این ادعاهای فوق‌العاده کافی نیست. با این حال، برخی محققان بیان می‌کنند که اثرات هرچند کوچک، اما پایدار و معنی‌دار هستند و این حوزه علمی نوپا در حال پیشرفت است.

• انتقال فرهنگی و اجتماعی: شیوه‌ی رایج‌تر انتقال تروما از طریق محیط مشترک خانواده و یادگیری رفتارهای خاص است. والدینی که خود ترومایی را تجربه کرده‌اند، ممکن است ناخودآگاه الگوهای رفتاری ناسالمی را به فرزندان خود منتقل کنند. این الگوها می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

   سبک‌های فرزندپروری ناکارآمد: تجربیات تروماتیک والدین می‌تواند بر توانایی آن‌ها در تربیت فرزندان تأثیر بگذارد، که منجر به دلبستگی‌های ناایمن و مشکلات ارتباطی در فرزندان می‌شود.

   سرکوب و اجتناب از احساسات: اعضای خانواده ممکن است از صحبت در مورد احساسات یا تروما اجتناب کنند، که به سرکوب عاطفی در نسل‌های بعدی منجر می‌شود.

   مکانیسم‌های مقابله‌ای ناسالم: این موارد می‌توانند به صورت سوءمصرف مواد، پرخاشگری، یا گوشه‌گیری برای مدیریت استرس یا درد بروز کنند و به چرخه‌های خشم و بی‌اعتمادی در طول نسل‌ها تبدیل شوند.

   مشکلات اعتماد و روابط: افراد ممکن است به دلیل ترومای حل‌نشده، در برقراری روابط سالم، از جمله با والدین و فرزندان خود، مشکل داشته باشند.

   نارضایتی از هویت و حس بی‌ارزشی: ترومای بین‌نسلی می‌تواند باعث شود فرد احساس کند در روابط خود ناکافی یا بی‌ارزش است و در شناسایی هویت خود دچار سردرگمی شود.

   پرخاشگری و بیش‌هوشیاری: فرزندان والدین آسیب‌دیده ممکن است دچار اختلالات رفتاری مانند پرخاشگری، بیش‌فعالی و بزهکاری شوند.

   هم‌بستگی بیش از حد (Enmeshment): والدین آسیب‌دیده ممکن است فرزندان خود را در مشکلات عاطفی خود درگیر کنند و مانع استقلال آن‌ها شوند.

   نادیده‌گرفتن نیازهای خود: نسل دوم ممکن است نیازهای خود را کمتر از مشکلات والدینشان مهم بدانند، و خود را بیشتر نگران والدینشان نشان دهند.

این الگوهای تکراری، حتی ناخودآگاه، می‌توانند چرخه‌های آسیب‌زا را در روابط عاطفی فرد تکرار کنند. این اثرات به صورت علائم گوناگونی در نسل‌های بعدی بروز می‌کنند، از جمله اضطراب مزمن، افسردگی، عزت نفس پایین، حس ناامیدی، بیش‌هوشیاری، سوءمصرف مواد و انواع اختلالات روانی  مثال‌های عینی شامل فرزندان بازماندگان هولوکاست، نوادگان بردگان آفریقایی-آمریکایی، پناهندگان و بومیان آمریکا می‌شوند. خانواده‌های نظامیان نیز مستعد انتقال تروما هستند.

چگونه می‌توان دید که یک ملت یا جامعه، درگیر سوگواریِ ناتمام است؟

ترومای جمعی، واکنش روان‌شناختی و عاطفی مشترک یک گروه بزرگ به یک رویداد فاجعه‌بار است که حس امنیت، اعتماد و ارتباط آن‌ها را بر هم می‌زند. این تروما در حافظه‌ی جمعی گروه بازنمایی شده و شامل بازتولید رویداد و بازسازی مداوم آن است. نشانه‌های سوگواری ناتمام در سطح ملی یا اجتماعی در قالب‌های مختلفی ظاهر می‌شوند:

• برهم‌خوردن بنیادهای «بدیهی» زندگی: رویدادهای تروماتیک مانند همه‌گیری کووید-۱۹، بلایای طبیعی، جنگ‌ها، یا ظلم سیستماتیک، باورها، روتین‌ها و سنت‌های اساسی یک جامعه را به چالش می‌کشند.

• احساسات و روایات جمعی: جوامع آسیب‌دیده دچار احساسات مشترکی از بی‌اعتمادی، ناامنی، ترس اغراق‌آمیز، انفعال، ناامیدی، شرم و گناه می‌شوند. آن‌ها اغلب روایت‌های جمعی از دست‌دادن، ناامیدی، گناه، شرم یا قربانی‌بودن ایجاد می‌کنند. در برخی موارد، این روایات ممکن است با انکار یا تحریف تاریخ همراه باشد، مانند فراموشی عمدی رویدادهای جنگ داخلی در لبنان در کتاب‌های درسی.

• سکوت و تابوها: سکوت و تابوهای گسترده می‌تواند برای دهه‌ها احساس گناه و شرم را در جوامع پنهان کند.

• کرختی روانی (Psychic Numbing): افراد یا جوامع ممکن است از پرداختن به تجربیات آسیب‌زا در گذشته اجتناب کنند، که منجر به کاهش تعامل با دنیای بیرونی، از دست‌دادن علاقه به فعالیت‌ها، و کناره‌گیری از دیگران می‌شود. این وضعیت می‌تواند به این باور منجر شود که تلاش‌های فرد به هیچ بهبودی منجر نخواهد شد.

• بیش‌برانگیختگی (Hyper-arousal): در کنار کرختی، جوامع ممکن است تناوباً بین بیش‌برانگیختگی و کرختی در نوسان باشند. بیش‌برانگیختگی به معنای پرخاشگری یا عصبانیت در مواجهه با محرک‌های تروما است.

• قطبی‌شدن جامعه: زمانی که تروما ناشی از اقدامات یک گروه خاص باشد، جامعه ممکن است به دو گروه «قربانیان» و «عاملان» تقسیم شود و شاهد گرایش به قطبی شدن، دیدگاه‌های آشتی‌ناپذیر و شکاف‌های اجتماعی عمیق باشیم.

• تغییر در کارکرد جامعه: ترومای جمعی نحوه عملکرد جوامع را تغییر می‌دهد و بر روابط، روایات فرهنگی و هویت جمعی تأثیر می‌گذارد. این می‌تواند شامل از دست‌دادن اعتماد به سیستم‌ها و نهادها، آسیب‌پذیری اقتصادی، ناامنی غذایی و تأثیر نامتناسب بر گروه‌های به حاشیه رانده شده باشد.

• تکرار الگوها: ترومای حل‌نشده می‌تواند باعث تکرار ناخودآگاه الگوهای دفاعی و رفتارهای آسیب‌زا در جامعه شود.

• نقش رسانه‌ها: رسانه‌ها می‌توانند در شکل‌دهی به روایت، انعکاس داستان‌ها، تفسیر احساسات مردم و انتقال این تفسیرها به افراد غیرمستقیم آسیب‌دیده، نقش مهمی ایفا کنند که می‌تواند همدلی یا خشم را افزایش دهد. شبکه‌های اجتماعی منبعی نامحدود برای مصرف اخبار و تصاویر هستند که می‌تواند تجربه افراد را تعمیق بخشد.

• حس قربانی‌بودن: در جوامع آسیب‌دیده، مفهوم «ما قربانی هستیم» می‌تواند بخشی از هویت مشترک شود، که می‌تواند مقاومت در برابر تغییر را افزایش دهد.

این نشانه‌ها، همگی حاکی از یک «سوگواری ناتمام» هستند که جامعه را از حرکت رو به جلو و دستیابی به آشتی کامل باز می‌دارد.

آیا این امکان هست که این رنج‌ها، ما را به‌هم نزدیک‌تر کند؟ که معنایی نو بیافرینیم؟

بله، امکان این وجود دارد که رنج‌های جمعی و فردی، به‌جای تفرقه، جوامع را به هم نزدیک‌تر کند و به خلق معنایی نو منجر شود. این مسیر، مستلزم تلاش آگاهانه و سخت‌کوشی است. منابع به چندین راهکار و پیامد مثبت اشاره می‌کنند:

• اذعان و پذیرش تروما: اولین گام برای التیام، شناخت تأثیر تروما و تأیید بار عاطفی آن است. این شامل اجازه دادن به جامعه برای ابراز غم، نیازها و امیدهای خود است. پذیرش این احساسات، پیش از درخواست از مردم برای حرکت به جلو، ضروری است. برای عاملان تروما، اعتراف به گذشته و پذیرش مسئولیت، اولین گام دشوار در مسیر بهبودی جمعی است، هرچند که اذعان می‌تواند پرهزینه باشد و نیازمند تغییر در روایت ملی است.

• بازسازی ارتباطات و همبستگی: ترومای جمعی می‌تواند حس انزوا ایجاد کند، اما درمان اغلب از طریق ارتباط و همبستگی اتفاق می‌افتد. رویدادهای آسیب‌زا می‌توانند جرقه‌ی شکل‌گیری کمک‌های متقابل و همبستگی اجتماعی را بزنند. پیوستن به گروه‌های حمایتی، سازمان‌های جامعه‌محور، و مشارکت فعال در تلاش‌های تغییر، می‌تواند حس اتحاد و درک متقابل را تقویت کند. تقویت روابط درونی جامعه، مشکلات اجتماعی را از مسائل دوردست به واقعیت‌های نزدیک و شخصی تبدیل می‌کند و زمینه‌ساز تحول اجتماعی می‌شود.

• رشد پس از تروما (Post-Traumatic Growth): هر ترومای جمعی می‌تواند فرصتی برای تغییر مثبت باشد. این رشد می‌تواند شامل حس قوی‌تر جامعه، یافتن معنای جدید و افزایش معنویت باشد. رنج نیز می‌تواند به گروه‌ها کمک کند تا معنا بیافرینند. اعمال همدلانه و کمک به دیگران در زمان بحران، به رویدادهای آسیب‌زا معنا می‌بخشد و انعطاف‌پذیری جامعه را افزایش می‌دهد.

• کار درونی و بازسازی هویت: شفای اجدادی و بین‌نسلی، نیازمند «کار درونی» برای درک و تحول داستان‌هایی است که مدام تکرار می‌شوند. این کار شامل مواجهه و درک ترومای شخصی و بین‌نسلی است. ایجاد «رابطه صحیح» با خود و ریشه‌های خود، برای حرکت رو به جلو حیاتی است. با شفای داستان‌های فردی، جوامع و فرهنگ‌ها نیز شفا می‌یابند. تبدیل الگوهای دفاعی به «غذایی برای رشد و شفا» از طریق آگاهی و شکل‌گیری روایت آگاهانه، می‌تواند جلوی تکرار ناخودآگاه رنج را بگیرد.

• حمایت حرفه‌ای و مداخلات چندسطحی: روان‌درمانی‌های فردی و خانواده‌محور، آموزش والدین آگاهانه، درمان روایی و اقدامات اجتماعی برای ارتقای سلامت روان جمعی، از رویکردهای مؤثر هستند. درمان‌های مختلفی مانند EMDR، درمان شناختی رفتاری (CBT)، درمان پردازش شناختی (CPT)، درمان دیالکتیکال رفتاری (DBT)، و درمان روایی برای مقابله با ترومای بین‌نسلی و فرا‌نسلی مؤثر شناخته شده‌اند. مشاوره و درمان می‌تواند فضایی امن برای پردازش احساسات پیچیده و توسعه‌ی استراتژی‌های مقابله‌ای فراهم کند. «مراقبت آگاه به تروما» بر درک، اذعان، و پاسخگویی به تجربیات زندگی فرد تمرکز دارد و می‌تواند به ریشه‌های پریشانی عاطفی رسیدگی کند.

• تقویت تاب‌آوری: تاب‌آوری شامل توسعه‌ی مکانیسم‌های مقابله‌ای، ایجاد دلبستگی‌های ایمن، و دسترسی به منابع حمایتی قوی (خانواده، همسالان، جامعه) است. اینها عوامل محافظتی هستند که می‌توانند تأثیر منفی ترومای بین‌نسلی را کاهش دهند.

• شکستن چرخه‌ها و خلق روایت‌های جدید: شکستن چرخه‌ی ترومای بین‌نسلی امکان‌پذیر است، هرچند به کار فشرده و زمان زیادی نیاز دارد. این کار با شناسایی الگوهای ناسالم، برقراری ارتباط باز و صادقانه با نسل‌های جوان‌تر، و یادگیری شیوه‌های سالم‌تر مقابله آغاز می‌شود. حرکت به جلو به معنای فراموشی از دست‌دادن‌های جمعی نیست، بلکه پذیرش خاطرات و تبدیل آن‌ها به بخشی مهم از هویت فردی و جمعی است. این امر به خلق یک روایت ملی جدید که شامل لحظات و احساسات قربانیان باشد، کمک می‌کند.

در نهایت، «شفای گذشته برای شفای آینده» یک اصل محوری است. با وجود چالش‌ها، رنج‌های جمعی می‌توانند کاتالیزوری برای نزدیکی بیشتر، همبستگی عمیق‌تر، و خلق معنا و هدفی جدید برای آینده‌ای تاب‌آورتر باشند.

در طول تاریخ، انسان‌ها برای بقا نیاز داشته‌اند تهدید را به‌سرعت شناسایی کرده و واکنش نشان دهند. اما آیا همه‌ی پاسخ‌های ما به خطرات، صرفاً به «جنگ یا گریز» محدود می‌شوند؟ نظریه‌ی «پُلی‌وِیگال» (Polyvagal Theory) که توسط دکتر *استیفن پورجس* (Stephen Porges) ارائه شده، نگاه تازه‌ای به سیستم عصبی بدن و نحوه‌ی تنظیم هیجانات و واکنش به تهدید دارد. بر اساس این نظریه، بدن ما سه مسیر متفاوت برای تنظیم خود دارد، که هرکدام از آن‌ها در شرایط خاصی فعال می‌شوند و بر رفتار، احساس و فیزیولوژی ما تأثیر می‌گذارند.

این مقاله به زبان ساده، این سه مسیر را معرفی می‌کند، نشانه‌های فعال شدن هر مسیر را توضیح می‌دهد، و در پایان راهکارهایی عملی برای بازگشت به حالت ایمنی و آرامش ارائه می‌دهد.

سه مسیر اصلی تنظیم بدن از نگاه پلی‌وگال

1. 🔻 Dorsal Vagal – خاموشی، بی‌حسی و قطع ارتباط

این مسیر، قدیمی‌ترین بخش سیستم عصبی خودمختار (Autonomic Nervous System) است و از ساقه مغز منشأ می‌گیرد. وقتی بدن با تهدیدی غیرقابل‌فرار مواجه می‌شود، مثلاً ترومایی سنگین یا احساس کامل ناتوانی، این مسیر فعال می‌شود. نتیجه آن کاهش قابل‌توجه ضربان قلب، کند شدن گوارش، افت فشار خون و کاهش انرژی کلی بدن است. این پاسخ، تلاش ناخودآگاه بدن برای حفظ منابع حیاتی و کاهش آسیب احتمالی است.

این همان حالتی‌ست که برخی جانوران در برابر شکارچی از خود نشان می‌دهند: بی‌حرکت شدن، وانمود به مردن، یا قطع ارتباط با محیط.

نشانه‌ها:

* بی‌حسی یا کرختی جسمی و عاطفی

* احساس پوچی یا ناتوانی مزمن

* فرو رفتن در خواب زیاد یا بی‌حرکتی

* قطع ارتباط عاطفی با دیگران، جداافتادگی از محیط

* کندی در گفتار، تفکر یا واکنش

در انسان، این حالت می‌تواند در افسردگی‌های عمیق، ترومای شدید، یا شرایط استرس‌زای مزمن دیده شود. بسیاری از کسانی که در معرض سوء‌رفتار مزمن در کودکی بوده‌اند، بدن‌شان به‌طور مزمن در این حالت باقی مانده است.

2. ⚡️ Sympathetic – برانگیختگی، جنگ یا گریز

این همان حالتی‌ست که بیشتر ما با آن آشناییم. شاخه سمپاتیک سیستم عصبی خودمختار وقتی فعال می‌شود که بدن احساس خطر کند و توان مقابله یا فرار داشته باشد. در این حالت، ترشح آدرنالین و کورتیزول افزایش می‌یابد، ضربان قلب بالا می‌رود، و بدن به حالتی آماده‌باش کامل وارد می‌شود.

نشانه‌ها:

* اضطراب، نگرانی، افکار سریع و پی‌درپی

* افزایش ضربان قلب، تنفس سطحی و سریع

* تنش عضلانی، دندان‌قروچه، بی‌قراری فیزیکی

* واکنش‌های شدید مانند عصبانیت، پرخاش، یا فرار ناگهانی از موقعیت‌ها

* اختلالات گوارشی ناشی از کاهش عملکرد سیستم هضم

📌 مثال ملموس: فردی که باید سخنرانی کند و احساس می‌کند بدنش گرم شده، عرق می‌کند، قلبش تند می‌زند و ذهنش نمی‌تواند تمرکز کند، احتمالاً در حالت sympathetic قرار گرفته است.

این پاسخ برای تهدیدات کوتاه‌مدت طراحی شده؛ اما وقتی مزمن شود (مثلاً در اضطراب اجتماعی، استرس شغلی یا پرخاشگری مداوم)، بدن در حالت آماده‌باش دائمی قرار می‌گیرد که پیامدهای فیزیولوژیک و روانی قابل‌توجهی دارد.

3. 🟢 Ventral Vagal – ایمنی، حضور، ارتباط

شاخه شکمی عصب واگ (Ventral Vagus) از دیدگاه تکاملی جدیدتر است و در مهره‌داران اجتماعی پیشرفته مانند انسان، عملکرد کلیدی در ایجاد ارتباط ایمن، همدلی، و حضور در لحظه دارد.

وقتی این مسیر فعال است، بدن به حالتی از تعادل عصبی و فیزیولوژیک می‌رسد. ضربان قلب تنظیم می‌شود، تنفس عمیق و ریتم‌دار می‌شود، و ترشح هورمون‌هایی مانند اکسی‌توسین (هورمون اعتماد و اتصال) افزایش می‌یابد. این حالت، بستر زیستی برای یادگیری، بازی، خلاقیت، و ترمیم روانی است.

نشانه‌ها:

* احساس آرامش، کنجکاوی، و حضور در لحظه

* توانایی گوش دادن عمیق، صحبت کردن با صدای آرام و تماس چشمی

* فعالیت طبیعی گوارش، میل جنسی، و خواب باکیفیت

* تمایل به تعامل، لمس، و مشارکت اجتماعی

این حالت، نه فقط نشانه سلامت روانی، بلکه پایه‌ای برای زیستن انسانی است.

چرا این نظریه مهم است؟

نظریه پلی‌وگال به ما کمک می‌کند تا رفتارهای خود و دیگران را نه به‌عنوان ضعف‌های شخصیتی، بلکه به‌عنوان پیامدهای عصبی-زیستی درک کنیم. برای مثال:

* بی‌حسی، کناره‌گیری و احساس بی‌معنایی، ممکن است نشانه‌ای از فعال شدن مسیر dorsal vagal باشد، نه «تنبلی» یا «بی‌علاقگی».

* انفجار خشم یا ناتوانی در تمرکز ممکن است واکنش‌هایی از مسیر sympathetic باشند، نه صرفاً ضعف در کنترل خود.

درک این الگوها، می‌تواند پایه‌ی شفقت با خود و با دیگران باشد. این یعنی به‌جای «قضاوت»، به دنبال «درک پاسخ عصبی» باشیم.

چگونه از حالت تهدید به وضعیت ایمنی بازگردیم؟

بازگشت به تعادل عصبی نیاز به آگاهی، تمرین، و ایجاد «تجربه‌های ایمن» دارد. در ادامه، چند راهکار علمی و کاربردی برای فعال‌سازی مسیر Ventral Vagal پیشنهاد می‌شود:

1. تنفس دیافراگمی (شکمی)

یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین راه‌ها برای تحریک شاخه شکمی عصب واگ است. این نوع تنفس باعث کاهش ضربان قلب و فعال شدن سیستم پاراسمپاتیک می‌شود.

تمرین: بنشینید یا دراز بکشید. یک دست روی قفسه سینه و یکی روی شکم بگذارید. تلاش کنید هنگام دم، فقط دست روی شکم بالا بیاید. هر دم و بازدم را آهسته و عمیق انجام دهید؛ روزی ۵ تا ۱۰ دقیقه کافی است.

2. ارتباط با افراد امن

تماس چشمی آرام، شنیدن صدای مهربان، در آغوش گرفتن، یا حتی صحبت کوتاه با کسی که احساس امنیت می‌دهد، سیگنال ایمنی به بدن می‌فرستد. این تجربه‌های کوچک، نقش مهمی در بازگشت بدن به وضعیت ventral دارند.

3. حرکات بدنی ملایم و ریتم‌دار

حرکاتی مثل پیاده‌روی آهسته، یوگا، تکان دادن ملایم بدن با موسیقی ملایم یا حتی رقص آزاد به تنظیم سیستم عصبی کمک می‌کنند. این حرکات با تنظیم ریتم تنفس، ضربان قلب، و تقویت حس حضور در بدن همراهند.

4. آواز خواندن، زمزمه یا هم‌خوانی

از آنجا که عصب واگ از ناحیه گلو عبور می‌کند، صداهایی که در این ناحیه تولید می‌شوند (مانند زمزمه، آواز خواندن، یا حتی خواندن اشعار آرامش‌بخش) می‌توانند به‌طور مستقیم این شاخه از سیستم عصبی را فعال کنند.

5. تمرین اسکن بدن (Body Scan)

در فضایی ساکت بنشینید یا دراز بکشید. توجه‌تان را آرام‌آرام به بخش‌های مختلف بدن ببرید (از سر تا پا) و فقط حس کنید که هر قسمت چه احساسی دارد—بدون قضاوت، فقط با حضور.

این تمرین به بازیابی ارتباط با بدن، کاهش قطع ارتباط و ارتقاء حس حضور کمک می‌کند.

پرامپتی برای ChatGPT

از این پرامپت می‌توانید استفاده کنید تا درباره این مفهوم بیشتر بدانید و راه‌کار شخصی دریافت کنید:

«من مقاله‌ای درباره نظریه پلی‌وگال خوندم و می‌خوام عمیق‌تر درکش کنم. لطفاً به من کمک کن:

۱. وضعیت فعلی من رو در یکی از سه حالت (Dorsal, Sympathetic, Ventral) تحلیل کن، بر اساس احساساتی که توصیف می‌کنم.

۲. برام یک تمرین کوتاه طراحی کن که به فعال شدن شاخه ventral vagal کمک کنه.

۳. اگر می‌تونی، بهم کمک کن تجربه‌های شخصی گذشته‌م رو هم از این منظر بازبینی کنم.

(برای شروع: الان احساس می‌کنم [اینجا احساست رو بنویس: مثل خستگی، بی‌حوصلگی، اضطراب، یا آرامش…])»

جمع‌بندی نهایی

بدن ما هوشمندانه و به‌صورت غیرارادی تلاش می‌کند ما را از خطر دور کند. آنچه گاهی به شکل بی‌حسی، خشم یا اضطراب ظاهر می‌شود، درواقع زبان بدن است برای بیان اینکه: «احساس ناامنی دارم.»

نظریه پلی‌وگال به ما یادآور می‌شود که تنظیم هیجانی، فراتر از شناخت یا اراده‌ی صرف است—ریشه در عصب‌زیست‌شناسی ما دارد.

با آشنایی با این مسیرها و تمرین‌های روزمره‌ی ساده، می‌توانیم به بدن خود کمک کنیم تا از حالت تهدید و فروپاشی به سمت ایمنی، حضور، و ارتباط انسانی بازگردد. این بازگشت، نه‌تنها مسیر ترمیم فردی، بلکه بنیان شکل‌گیری جامعه‌ای همدل‌تر و ایمن‌تر است.

This post is part of the Phronesis section, which introduces methods, tools, and practices for change. If you are new and want to know more about phronesis meaning read here.

When facing problems, it's crucial to shift our perspective to find solutions. However, sometimes groups get stuck in the root cause analysis process, which can generate more conflicts and problems instead of solutions. That's why reframing is a powerful approach to navigate challenging situations. By reframing the problem, we can uncover opportunities within it and overcome biases collectively.

There are various tools available for reframing, and one of the most effective tools I have used in several workshops is the Problem to Opportunity Tree from the Taos Institute. You can learn to use it in just two minutes. Check out this video.

To use the tool, it's important to give the group time to discuss the problem, as moving too quickly to opportunities may cause individuals to feel unheard.

Reframing requires constant practice, and I approach it as a game of finding new perspectives about problems. Asking "What if..." questions helps me open up to new perspectives. It's important to note that due to our mental models, we are usually biased. The collective practice of reframing has numerous benefits, such as reducing bias and exploring new perspectives when we build upon each other's ideas. I recommend practicing reframing with a group of friends, as it can be both fun and supportive.

What are your practices for reframing? Please comment below and share your thoughts.

Leave a comment

If you found this post helpful, feel free to share it via social media or forward this email to your friends and colleagues.

Action Items

[ ] Check out the video on using the Problem to Opportunity Tree from the Taos Institute

[ ] Choose a topic and practice reframing with a group of friends

حالا تصور کنید ما چند جوان بودیم که در آن دوران برای خودمان اهن و تلوپی داشتیم و تصور می‌کردیم که خیلی کارمان درست است. وسط راه‌اندازی سرورها بودیم که یکی از نیروهای خدماتی آمد و دید که ما میان سیم‌ها نشسته‌ایم و داریم کابل‌ها را از یک طرف می‌کشیم که از طرف دیگر بیرون بیاید و آچار و انبر در دستمان است گفت:

آقا گرفتگی توالت رو هم شما رفع می‌کنید!

آن زمان حسابی بهمان برخورده بود اگرچه بعدها که با رفقا خاطره را مرور می‌کردیم شده بود مایه‌ی خنده. خنده به خودمان و غرور بیخودی که داشتیم که فکر می‌کردیم به صاحت مقدس‌مان توهین شده. ولی آن بنده خدا تقصیری نداشت. آن زمان‌ها مشکلمان این بود که به دیگران بگوییم محدوده‌ی کارمان چیست و چه کارهایی را می‌توانیم انجام بدهیم و چه کارهایی را نمی‌توانیم.

بعد از سال‌ها که زمینه‌ی کاری‌ام را تغییر دادم و به موضوع کوچینگ و مشاوره و این ماجراها وارد شدم، یکی از دوستان ازم درخواست کرد که برای برنامه‌ی آغاز سال یکی از شرکت‌ها، سخنرانی یا کارگاهی داشته باشم. قرار و مدارها را گذاشتیم و تصمیم بر این شد که با انجام بازی و تئاتر در شروع سال، اعضای شرکت دورنمای کاری‌شان را ترسیم کنند. اینجوری هم کارکنان شرکت مجبور نبودند به حرف‌های خشک یک نفر که انگار فقط کتاب خوانده و چیزهایی را قرقره می‌کند گوش کنند و هم خودشان درگیر کار می‌شدند و دورنمای شرکت‌شان را ترسیم می‌کردند و با این فعالیت تصویری در ذهنشان می‌ماند که می‌توانستند موقعیت خودشان را با آن ایده‌آلی که تصویر کرده‌اند بسنجند.

خلاصه در سالن قانون و قواعد را توضیح دادم و شرکت‌کنندگان سه چهار گروه شدند و ایده‌آل شرکت‌شان را در قالب یک نمایش چند دقیقه‌ای نشان دادند. طبیعتا شوخی هم کم نداشت و حسابی خندیدند و بعد هم یک مروری روی اقدامات مهمی که باید در سال جدید به آنها توجه کرد داشتیم و برنامه بسته شد.

یک‌سال بعد از همان شرکت دوباره تماس گرفتند. تیم مدیریتی تغییراتی داشته و مسئولیت منابع‌انسانی به شخصی دیگر واگذار شده بود. تلفن را که جواب دادم مسئول منابع‌انسانی جدید گفت که ما دوباره برنامه‌ داریم و بچه‌ها از برنامه‌ی پارسال شما راضی بودند و اگر می‌شود دوباره بیایید برای یک برنامه‌ی دیگر. از آنجایی که از نظر زمانی در تنگنا بودم، از آن آقا عذرخواهی کردم و گفتم امسال نمی‌توانم در خدمت شما باشم.

این دوست عزیز شروع کرد به اصرار که بیا و بچه‌ها هنوز درباره‌ی برنامه‌ی پارسال صحبت می‌کنند و .. و از من عذرخواهی که به چه و چه قسم که نمی‌توانم در خدمت شما باشم. وسط گفتگو خواستم نامش را بگویم که فراموشم شده بود و با لحن خاصی گفتم آقای… و کمی مکث که متوجه شد من فامیلی‌اش را فراموش کرده‌ام و خودش نام فامیلش را دوباره تکرار کرد. و همین که نامش را تکرار کرد توضیح داد که فامیلی‌اش عنوان یک منطقه یا کوهی است در فلان قسمت کشور و آبا اجدادش که بودند و از کجا به کجا مهاجرت کرده‌اند و چه زبان‌ها و لهجه‌هایی بلد است.

من هم متحیر گوش می‌کردم و مانده بودم که اینها چه ربطی به صحبت ما داشت؟

پشت تلفن کمی با لهجه‌های مختلف حرف زد و مزه انداخت و من هم خنده‌ام گرفته بود و گفت اصلا حالا که شما نمی‌تونید بیاید من که خودم می‌تونم با لهجه‌های مختلف حرف بزنم خودم میرم بچه‌ها رو می‌خندونم!

این را که گفت دوزاری‌ام افتاد که دوست عزیز کلا موضوع کار را اشتباه گرفته. در واقع چیزی که از صحبت همکارانش برداشت کرده بوده این بود که آن روز کلی خندیده‌اند و تصورش از من یک استندآپ کمدین با عنوان باکلاس و محترمانه‌اش بوده.

خواستم بهش توضیح بدم که کارم چه هست و چقدر خفن است و چه و چه و داشتم کلمات را در ذهنم ردیف می‌کردم که دیدم فرد مورد نظر کماکان دارد با لهجه‌ها و گویش‌های مختلف حرف می‌زند و روی موضع خودش است.

یاد همان ماجرای باز کردن چاه توالت افتادم. دیدم آن موقع هم سخت بود بگویم کارم چیست، ظاهرا حالا هم سخت است. در هر موقعیتی هم که باشی همیشه خودت را دست بالاتر از چیزی می‌گیری که دیگران درباره‌ی تو تصور می‌کنند. بد نیست آدم یک وقت‌هایی به خودش یادآوری کند که آش دهن‌سوزی هم نیست.

.

کرونا عادل است. موقعیت آدم‌ها برایش فرقی نمی‌کند و سراغ همه می‌رود! مغازه‌دار محل

ما امروز با ظهور کرونا با شرایطی روبرو شده‌ایم که معمولا قصه‌اش را در کتاب‌های تاریخ می‌خواندیم یا در فیلم‌ها می‌دیدیم. فراگیر شدن یک بیماری در کل دنیا به‌شکلی که ریتم عادی زندگی را مختل کرده برای ما اتفاقی ناملموس و غیرقابل درک بوده است. اما امروز با این شرایط روبرو شده‌ایم و ناباورانه تلاش می‌کنیم تا با ایجاد فاصله‌ی اجتماعی روند حرکت ویروس را کند کنیم. از طرفی دیگر همین مسئله‌ی فاصله‌ی اجتماعی شده است یک مناقشه بین مردم و دولت. ما با تصویری که از کشورهای دیگر از جمله اقدامی که چین در ووهان انجام داد یعنی قرنطینه اجباری ۵۰ میلیون نفر و با دیدن گفتگوهای منتاقض مسئولین که هر کدام به‌نظر، ساز خود را می‌زنند و مثل همیشه صاحب نداشتن یک بحران در کشور دچار شکی عمیق می‌شویم که آیا شرایطی که امروز تجربه می‌کنیم ما را از این بجران خارج خواهد کرد یا نه؟

عکس از Wired Magazine از طرفی دیگر ما دچار یک خودنقدگری ملی هم هستیم. وقتی اقلام بهداشتی و ضدعفونی‌کننده‌ها کمیاب شد همه‌مان به فرهنگ‌مان حمله کردیم و خودمان را زیرسوال بردیم که ما چه مردمانی هستیم که اینگونه رفتار می‌کنیم. ویروس که به اروپا و آمریکا رسید و تصاویر فروشگاه‌های خالی که منتشر شد، انگار کمی از بار گناه ما کم کرد. ظاهرا در این نقطه بود که متوجه شدیم موضوع بیشتر از اینکه مربوط به فرهنگ خاصی باشد، یک مسئله انسانی است و این شرایطی که مشاهده می‌کنیم ناشی از ترس زنده ماندن است. مسئله بقا چیزی فراتر از فرهنگ و آداب اجتماعی است و واکنش نسبت به تهدید، یک مسئله انسانی است که می‌تواند نمود یکسانی (کمی با شدت بیشتر یا کمتر) در هر کشوری داشته باشد. رویکرد کشورها در مقابله با کرونا شیوه‌های مختلفی دارد. به‌طوری که می‌دانیم چین، ایتالیا و اسپانیا قرنطینه‌ی ملی اعلام کرده‌اند و کشوری مثل انگلیس تمرکز را بر اطلاع‌رسانی عمومی و تشویق مردم به ماندن در خانه کرده است. این رویکرد شبیه چیزی است که ما در کشورمان می‌بینیم. به‌نظر می‌رسد که دولت انگلیس می‌خواهد راه آخر را اول برود و با توجه به اینکه عمده مردم دنیا درگیر این ویروس خواهند شد، با این استراتژی پیش می‌رود که افراد مبتلا بدن‌هایشان حتی برای مدت محدود مقاوم می‌شود و تا رسیدن به واکسن زمان می‌خرد. تفاوتی که به نظر می‌رسد رویکرد ایران با انگلیس دارد این است که ما مثل خیلی چیزهای دیگر، مثل خیلی از تصمیم‌ها و واکنش‌ها به بحران یک بلاتکلیفی را درساختار حاکمیتی کشور می‌بینیم که منجر می‌شود به عدم شفافیت. ما با داشتن خاطره‌ی جنگ، هر بحران را با آن همانندسازی می‌کنیم و می‌خواهیم روحیه‌ی جنگی را دوباره زنده کنیم بدون اینکه در نظر بگیریم میزان یکپارچگی کشور در زمان جنگ بسیار بیشتر از امروز بوده است. همین هم می‌شود که مردم، ناامید از سیاست‌مداران به این نتیجه می‌رسند که خودشان باید شبکه‌های ارتباطی بین یکدیگر را فعال کنند و از طریق خیریه‌ها برای تجهیز کادر درمان کمک جمع کنند. در نهایت می‌توان گفت که در مواجهه با این بحران مثل مسئله کم‌آبی و آلودگی هوا بار مسئولیت بر عهده مردم است و سیاست بر این مبنا است که اگر شیوع در کشور فراگیرتر شود حتما مردم مقصر بوده‌اند.

چرا فروشگاه‌ها خالی می‌شود و احتکار شکل می‌گیرد؟

همه‌گیری کرونا با اخباری که هر روز از شبکه‌های اطلاع‌رسانی درباره مرگ و میر مخابره می‌شود موجی از ترس را شکل می‌دهد. در چنین شرایطی تمرکز انسان‌ها می‌رود به سمت بقا. محرک بقا هم ترس است. انسان در طول تاریخ به‌خاطر ترسیدن زنده مانده اما با ترس پیشرفت نکرده. ساختن سرپناه‌ها، قلعه‌ها و برج‌ها به‌این دلیل بوده که انسان می‌خواسته خودش را در برابر تهدیدها محافظت کند که موفق هم بوده.بنابراین طبیعی است که ما در چنین شرایطی بترسیم و رفتارهایی انجام دهیم که به ما این حس را بدهد که بر موقعیت فعلی مسلط هستیم. روانشناس ریچارد برت مدلی را درباره ارزش‌های فردی ارائه کرده که می‌توانیم بگوییم نسخه‌ی بروز شده‌ی هرم مازلو است.همانطور که در شکل می‌بینید برت در مدل خود هفت سطح ارزش را تعریف می‌کند که از بقا شروع می‌شود و تا خدمت‌رسان بودن پیش می‌رود. در این مطلب از بخش‌های بالای این مدل عبور می‌کنیم و بیشتر به لایه‌های پایین می‌پردازیم.

پایین‌ترین سطح ارزش‌ها، بقای فیزیکی است. فراگیری کرونا دقیقا دست گذاشته روی ارزش بقا و وقتی انسان در سطح بقا قرار می‌گیرد مبتنی بر ایگو (منیت) رفتار می‌کند و تمام تلاش خود را می‌کند تا بتواند امنیت را برای خودش و نزدیک‌ترین افراد فراهم کند. در لایه‌ی دوم روابط است. شکل‌گیری فاصله‌ی اجتماعی روابط ما را هدف قرارداده و منجر شده به تقویت تنهایی. انسان به‌ذات موجودی است که معنا را در رابطه برقرار کردن به‌دست می‌آورد. دور شدن از روابط روزمره و حتی عزیزان و نزدیکان، شکل‌گیری شرایط اجباری دورکاری در بخشی از مشاغل، متوقف شدن سفرهای درون کشوری و بین کشوری و حتی عدم امکان حضور در سینماها، تئاتر، کنسرت و مراکز خرید، احساسی از زندانی بودن را به فرد می‌دهد.این اجبار به تنهایی ما را دچار خستگی و کرختی می‌کند و می‌تواند به‌سرعت باعث بی‌معنا شدن زندگی شود. در تحقیقی نشان داده شده است که افراد تنها از ایمنی بدنی کمتری نسبت به افرادی که معاشرت اجتماعی دارند برخوردار هستند. حالا که مجبور به اختیار کردن عزلت هستیم، خود این موضوع به‌تنهایی می‌تواند استرس‌زا باشد. ضمن اینکه شرایط پیش‌رو هم مبهم است. ما می‌دانیم که در روزها یا شاید در نهایت یک یا دو ماه آینده از بند این ویروس حداقل برای مدتی خلاص شویم اما اینکه دقیقا نمی‌دانیم چه زمانی، خودش می‌شود یک عذاب دوباره. در لایه سوم که اعتماد به‌نفس معرفی می‌شود. به‌دلیل اینکه ما از روند روزانه، رسیدن به دستاوردها و احساس خوب نسبت به خود دور می‌شویم و حتی این نگرانی را به‌صورت روزانه با خود حمل می‌کنیم که ما می‌توانیم تهدیدی برای عزیزانمان باشیم، این موضوع می‌تواند اعتماد به‌نفس ما را تحت تاثیر قراردهد و تعریف ما را از خودمان در این مقطع زمانی تحت تاثیر قرار دهد. وقتی به سه لایه‌ی پایینی سیستم ارزشی نگاه می‌کنیم در می‌یابیم که تحت تاثیر قرارگرفتن این سه لایه به‌واسطه‌ی کرونا می‌تواند به اندازه‌ی کافی در ما ترس ایجاد کند. انسان وقتی می‌ترسد، مکانیزم‌هایی را فعال می‌کند که بتواند متوجه شود که بر اوضاع مسلط است. بنابراین شروع می‌کند به ساخت سناریوهای ذهنی از بدترین حالت‌های ممکن. مثلا این‌که به‌واسطه‌ی این بیماری می‌تواند قحطی بیاید. اگر قرنطینه شویم، تمام مغازه‌ها بسته می‌شود و دسترسی به مواد غذایی نخواهیم داشت و ...همه‌ی اینها باعث می‌شود تا رفتار مورد انتظار این باشد که به سمت فروشگاه‌ها هجوم برده شود، بیش از نیاز معمول خرید شود و حتی بین افراد برای تامین مواد حیاتی مورد نیاز در این شرایط مثل ضدعفونی‌کنند‌ها و ماسک با هم درگیری ایجاد شود. در یک فرمول بسیار ساده اقتصادی هم وقتی نسبت عرضه و تقاضا به‌هم می‌ریزد، قیمت‌ها تغییر می‌کنند و طبیعی خواهد بود که مسئله احتکار شکل بگیرد. در این شرایط است که نیاز به تعیین سیاست‌هایی برای تامین و کنترل روانی بازار بیش از پیش مهم می‌شود.

رفتار اجتماعی چگونه شکل می‌گیرد؟

رفتار در هر جامعه‌ای تابعی است از فرد و محیط. Kurt Lewin روانشناس اجتماعی، فرمول رفتار را اینگونه طرح می‌کند:

(b = f ( person , environment

در شکل‌گیری رفتار هم ویژگی‌ها و آگاهی فردی اثر دارد و هم اثر محیطی. در واقع فرد در محیط‌های متفاوت می‌تواند رفتارهای مختلفی از خود بروز دهد. به‌همین دلیل است که ما در سفر از یک کشور به یک کشور دیگر رفتار شهروندی متفاوتی هم از خود بروز می‌دهیم. فرض کنید که در یک بزرگراه، پلیس اعلام کرده که حرکت نکردن بین خطوط جریمه خواهد داشت. پلیس از توان رسانه‌ای خود استفاده کرده و آموزش‌های لازم درباره اینکه چرا باید بین خطوط راند را ارائه کرده است. حال یک چاله در میانه راه قرار دارد که ماشین‌ها وقتی به آن می‌رسند، فرمان می‌چرخانند و منحرف می‌شوند. کمی جلوتر، پلیس به‌خاطر انحراف رانندگان را جریمه می‌کند. سوالی که مطرح است این است که آیا رانندگان مقصر واقعی هستند؟ آیا محیط (چاله) بر رفتار آنها اثر نگذاشته است؟ شکل‌گیری رفتارهای جمعی هم به‌همین نحو است. آموزش‌ها و میزان آگاهی افراد و شرایطی که محیط می‌سازد شامل مشوق‌ها، محدویت‌ها، سیاست‌های حمایتی و ... در کنار هم می‌تواند رفتار مورد انتظار اجتماعی را شکل دهد. آنچه که ما درحال حاضر در کشورها می‌بینیم هماهنگ کردن میزان آگاهی فردی با سیاست‌های حمایتی، تشویقی و تنبیهی است. مشخص است که تنها تمرکز بر یک جنبه از این فرمول نمی‌تواند باعث شکل‌گیری رفتار مورد انتظار شود. در جنبه آگاهی بخشی فردی، با توجه به سطح فرهنگ، دسترسی‌پذیری به امکانات درمانی و سطح درآمد و زندگی افراد شیوه‌ی آگاهی بخشی می‌تواند متفاوت باشد اما در سطح اجتماعی سیاست‌های یکپارچه می‌تواند اثربخش باشد. همانطور که پیش‌تر هم اشاره کردم، عمده‌ی بار مسئولیت مواجهه با بحران‌ها در کشور ما بر گردن مردم است. ما بدون داشتن آگاهی درباره منابع مصرفی آب و عوامل کلیدی آلودگی هوا می‌خواهیم که مردم نسبت به این چالش‌ها مراعات کنند. همینطور بدون درنظر گرفتن محدودیت‌های رفت و آمد، سیاست‌های حمایتی برای کسب و کارهای آسیب‌پذیر (البته با توجه به شرایط اقتصادی کشور و بی‌پولی دولت نباید انتظار چندانی برای حمایت اقتصادی داشت) تصمیم‌ می‌گیریم که بار مسئولیت عبور از بحران را باز به‌دوش مردم بیاندازیم. وقتی عوامل محیطی به‌درستی برای تنظیم رفتار تعریف نشده‌اند، نمی‌توان از همه انتظار رفتاری مسئولانه داشت و در این شرایط بدتر اینکه ما یکدیگر را متهم می‌کنیم به عدم مسئولیت‌پذیری اجتماعی. ما شروع می‌کنیم به ناسزاگویی به مردمی که فاصله‌ی اجتماعی را رعایت نمی‌کنند بدون در نظر گرفتن میزان آگاهی آنها، شرایط اقتصادی زندگی‌شان و حتی اعتقادات مذهبی‌شان که این آخری خودش شده مبنای سوء استفاده‌ی عده‌ای نان‌ به نرخ روز خور، نه فقط در ایران که حتی در کشورهای دیگر. (از روغن بنفشه بگیرید تا کلیسایی در کره جنوبی که مسئله شیوع را شوخی گرفت تا انرژی درمان‌گرهایی که می‌خواهند بیننده دستش را روی صفحه تلویزیون بگذارد تا کرونا نگیرد.)

کرونا و سطح تازه‌ای از آگاهی

بزرگ‌ترین تهدید برای سلطه‌ی بشر بر کره‌ی زمین ویروس است. جاشوا لدربرگ - برنده نوبل

انسان و آگاهی دو عبارت گره خورده به‌هم در طول تاریخ هستند. در طول تاریخ این پرسش که من چه کسی هستم؟ همواره مطرح بوده و پاسخ به این پرسش در شرایط مختلف برای هر فرد متفاوت می‌شود. تعریف امروز ما از چه کسی هستم گره می‌خورد به ناقل بودن یا نبودن کرونا. گره می‌خورد به رعایت رفتار شهروندی و بهداشت فردی. گره می‌خورد به نوع واکنش ما وقتی از شرایط سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی خشمگین می‌شویم. کرونا دارد هر روز آسیب‌پذیری و ضعف‌های ما را دوباره برایمان نمایان می‌کند. ما باورمان شده بود که با توسعه‌ی تکنولوژی، با پیشرفته‌تر کردن مکانیزم‌های درمانی و با نوآوری در سیستم‌های اقتصادی به قدرتی عظیم دست یافته‌ایم. اما کرونا به‌سرعت ما را شکست داده است. تمام زنجیره‌های ارتباطی ما قطع شده است و مجموعه‌ی راه‌کارهایی که ما در دنیا در اختیار داشتیم برای شرایط شیوع طراحی نشده بودند. ظرفیت سیستم درمانی در دنیا زیر سوال رفته و حالا جنگ تولید واکسن هم مرزهای اخلاق را پشت‌سر می‌گذارد و تبدیل می‌شود به یک مبارزه‌ی اقتصادی تازه. ما وقتی به اینکه چه کسی هستیم فکر می‌کنیم می‌توانیم خودمان را یک تهدید برای دیگران ببینیم و این ما را می‌ترساند همانطور که دیگران هم می‌توانند برای ما تهدید باشند. ما هر روز با دست‌هایمان کار می‌کردیم و حالا همین دست‌ها خودشان نزدیک‌ترین تهدید به ما هستند. ما هر روز بارها و بارها سر و صورتمان را ناخودآگاه لمس می‌کردیم و اینبار بعد از هر لمس ناخودآگاه، متوجه می‌شویم که خودمان را در معرض ریسک قرارداده‌ایم. ادگار مورن جامعه‌شناس فرانسوی در یادداشتی با عنوان ویروس کرونا به ما چه می‌گوید، توضیح می‌دهد که: این بحران جدید بار دیگر به ما نشان می‌دهد که تا چه حد به‌هم وابسته هستیم.از این رو پاسخ به آن جز به‌شکل همبسته و جهانی ممکن نیست. طبق گفته‌ی James Allen مشاور ارشد شرکت Bain & Company کرونا، در حوزه کسب و کارها زنجیره تامین و دسترسی به مشتری را دچار اختلال کرده است. مسئله دورکاری حالا یک الزام شده است و کسب و کارها نیاز دارند تا راه‌کارهای نوآورانه‌ای برای تدوام زنجیره تامین و دسترسی به مشتریان بیابند و در عین حال با وجود شکل‌گیری دورکاری، عملکرد و کارایی سازمانی خود را از دست ندهند. موضوع دورکاری تا دیروز یک مسئله انتزاعی به‌نظر می‌رسید اما امروز یک الزام است و ما نیاز داریم تا درباره‌ی آن بیشتر بیاموزیم. دسترسی به‌مشتریان به شیوه‌های نوآوارنه تا دیروز یک اقدام رقابتی در بازار بود و حالا کسب و کارها مجبور هستند که شیوه‌های نوآورانه‌ای را بیابند. سقوط ارزش مالی بازارهای سهام در دنیا ریسک یک رکود دیگر بعد از سال ۲۰۰۹ میلادی را افزایش داده است. تمام این موارد نشان می‌دهد که دنیای بعد از کرونا دنیای متفاوتی خواهد شد. حتی اگر نمود این تفاوت را ما به سرعت در زندگی‌مان نبینیم اما در سال‌های آینده مشاهده خواهیم کرد که کرونا چه چیزهایی از فرهنگ تعاملی تا شکل کار و زندگی ما را تغییر داده است. مدیرعامل شرکت سامسونایت در مصاحبه‌ای اشاره کرده که ما از بروز کرونا ضربه خورده‌ایم اما تمام تلاشمان این است که از این شرایط بیاموزیم چون این مسئله در سال‌های آینده مجدد تکرار خواهد شد. کرونا اگرچه ترس‌ها و آسیب‌پذیری ما را جلوی صورتمان گذاشته است اما در عین حال نشان می‌دهد که چقدر ما به مراقبت از یکدیگر و به انجام مسئولیت شهروندی‌مان نیاز داریم. اگر بازگردیم به مدل ارزش‌های ریچاد برت، می‌بینیم که لایه‌ی آخر خدمت‌رسانی است. خدمت‌رسانی یعنی عبور از خواسته‌های صرفا شخصی و توجه به منفعتی بزرگ‌تر از خود. ما امروز در دنیا رهبرانی را می‌بینیم که یا برمبنای ترس تصمیم می‌گیرند یا تصمیم‌هایی در پاسخ به یک ترس اتخاذ می‌کنند. ما امروز بیشتر نیاز داریم که شجاعانه تصمیم بگیریم و راه برون رفت از بحران‌های این‌چنینی حرکت به سمت ارزش‌های والاتر است.ما امروز در دنیا به رهبرانی شجاع نیاز داریم که بتوانند با تمرکز برمنفعت جمعی و جدای از دسته‌بندی‌ها و مرزبندی‌ها اقدام کنند. در سطح فردی هم ما نیاز داریم تا خودمان نقش عامل بگیریم و درک کنیم که سلامت ما در گرو سلامت اجتماعی است. شاید این آروزیی دور باشد. اما شاید کرونا برای ما درس خودشناسی، شجاعت و خدمت‌رسانی داشته باشد.   پی‌نوشت: منابع و مطالب زیر را برای مطالعه پیشنهاد می‌کنم.

The Sociology of Surviving the Coronavirus

Mental Health Considerations during COVID-19 Outbreak

We Need Social Solidarity, Not Just Social Distancing

تمام مدیران ایده‌ها را مطرح می‌کردند و با مکانیزمی که از قبل برایشان طراحی کرده بودیم آنها را در فرم‌های مخصوص ثبت می‌کردند. در حین جلسه وقتی نوبت به گفتگوی یکی از مدیران رسید، مواردی را مطرح کرد که دغدغه‌های شخصی‌اش بود. در واقع در جمعی که همه داشتند درباره مباحث تخصصی حوزه کارشان صحبت می‌کرد یک‌نفر یکدفعه درباره تمام نیازهای خودش و اولویت‌های فردی‌اش گفتگو کرد.

جلسه که تمام شد ازش خواهش کردم چند دقیقه‌ای وقت بدهد و گپ بزنیم. نشستیم و گفتم اینکه شما دغدغه‌هایی دارید که احساس می‌کنید برآورده نشده کاملا قابل درک است. ولی به‌نظرتون بهتر نبود که این موارد رو در جلسه‌ی دیگری که جای صحبت درباره این نکات بود طرح می‌کردید؟ در پاسخ تاکید داشت که باید این موارد مطرح بشود و اینها هم مهم است و ... تاکید کردم که درسته این موارد مهمه اما موضوع اصلی اینه که ما چه زمانی چه مواردی را با چه سطح اهمیتی مطرح می‌کنیم.

بعد از اتمام گفتگو مدیرعامل مجموعه ازم خواست که چند دقیقه‌ای صحبت کنیم. داشت می‌گفت که من با فلانی -همان فرد- مسئله‌ای که دارم این است که به‌جای تمرکز بر اصل کار همیشه درباره‌ی این چیزها صحب می‌کند. در هر جلسه همین وضع است. فقط درباره خودش صحبت می‌کند. مدیران دیگر هم معمولا سعی می‌کنند تعامل چندانی باهاش نداشته باشند چون در گفتگوها به نتیجه‌ای نمی‌رسند. حتی سطح دغدغه‌ی تیم تحت مدیریتش هم متفاوت است و بیشترین ابراز نارضایتی از همین گروه است. دست آخر هم حدود یکسال بعد آن مدیر از مجموعه جدا شد و در آخرین گفتگویش اشاره کرده بود که اینجا هیچ‌وقت به نظرات توجه نمی‌شود و من اختیاری ندارم. شاید آن فرد واقعا مسائلی را طرح می‌کرد که درست بود. شاید واقعا نیازهای شخصی کداشته که برطرف نشده بود. اما مسئله اینجا بود که نمی‌توانست موقعیت درست برای طرح مسائلش را شناسایی کند.در واقع اگر فرض کنیم او حرف‌های درستی می‌زد، حرف‌های درست را در زمان و مکان اشتباهی مطرح می‌کرد.

در جلسات متعددی با افراد این‌چنینی برخورد کرده‌ام که سطح و موضوع جلسه را به‌درستی درک نمی‌کنند و نظراتشان از فضای جلسه بسیار دور است. معمولا بعد از یک مدت کسی گفتگوی این افراد را به‌دلیل توجه نکردن به اصل موضوعی که باید روی آن متمرکز بود نمی‌شنوند و این افراد در سازمان طرد می‌شوند. من اسم این افراد را می‌گذارم آدم‌های معلق در سازمان.

با تجربه‌ای که از برخورد مکرر با این افراد داشته‌ام چند ویژگی را در این گروه مشترک می‌بینم:

مسئله بلاتکلیفی

این افراد معمولا بلاتکلیف هستند. یعنی نمی‌دانند که دقیقا چه می‌خواهند و به چه سمتی می‌خواهند بروند. همین موضوع باعث می‌شود که تمرکزشان را از موضوع اصلی از دست بدهند، حتی گاهی اعتماد به نفسشان هم در جلسات کاهش پیدا کند و احساس می‌کنند که حتما باید چیزی بگویند که این موضوع منجر به اظهار نظرهای دور از موضوع اصلی می‌شود. همین بلاتکلیفی هم باعث افزایش نارضایتی آنها در محیط کار می‌شود و تقریبا در محیط‌های متفاوت دلایلی برای نارضایتی پیدا می‌کنند.این گروه چون نمی‌دانند که به‌دنبال چه چیزی باید باشند یا روی چه چیزهایی باید تمرکز کنند، تقریبا امکانات و فرصت‌های اطرافشان را هم نمی‌بینند و همیشه فکر می‌کنند که نقصی وجود دارد. معمولا منتقد هستند و در هر اقدامی کاستی‌ها و مشکلات را می‌بینند.

مسئله منیت

این افراد کماکان درگیر ایگو یا منیت خود هستند. ایگو برای انسان یک پوشش در جهت حفظ از تهدیدهاست. در واقع ما یک لایه روی تفکرمان داریم که تمام پیام‌های بیرونی را برای ما به‌شکلی ترجمه می‌کند که امنیت روانی ما را تضمین کند. مشکل اینجاست که آنچه که توسط ایگو ترجمه می‌شود و آنچه که ما فکر می‌کنیم، در صورت قوی بودن منیت با واقعیت موجود متفاوت است. به‌تجربه دیده‌ام که این افراد اولویت و خواست فردی را بر هر چیز دیگری مقدم می‌دانند. یعنی وقتی در جلسه هستند مدام به این فکر می‌کنند که موضوعی که درباره آن صحبت می‌شود برای من منفعت دارد؟ نیازی از من را حل می‌کند یا نه؟ این نوع تفکر باعث می‌شود که فرد از مسیر اصلی گفتگوها دور شود. مثلا وقتی درباره بهبود فرآیندهای سازمان صحبت می‌شود او دارد فکر می‌کند که خواسته فردی که به نفع من باشد چیست. شاید این تفکر در یک نگاه مسئله‌ای نداشته باشد اما اگر خواسته‌ی فردی با محیطی که فرد در آن قراردارد هماهنگ نشود، می‌شوند شبیه سازناکوک در یک ارکستر.

مسئله‌‌ی پوشش ضعف‌ها با رفتارهای گزینشی

افراد معلق در شرایطی که احساس خطر می‌کنند رفتار گزینشی دارند. مثلا جلوی مدیران ارشد چشم‌های محکم می‌گویند، نشان می‌دهند که جدیت دارند و پیگیر کارها هستند. اما در مقابل همکاران دیگر ممکن است رفتارهای از بالا به پایین داشته باشند تا بتوانند نمایش قدرت داشته باشند. حتی ممکن است دربرابر انتقادات از عذرخواهی یا اظهار بی‌اطلاعی و ندانستن استفاده‌ی مکرر کنند. در واقع این عذرخواهی‌ها یا اظهار بی‌اطلاعی‌ها یک اقدام فرار روبه جلو است برای اینکه انتقادهای بعدی وارد نشود و گفتگو به‌سرعت تمام شود. افراد معلق در سازمان سعی می‌کنند ظاهر رفتار خود را به‌خوبی حفظ کنند و اگر انتقادی از سمت همکاری درباره‌ی آنها به سمت مدیر برود، مدیر به‌سختی می‌تواند تایید کند که این فرد ممکن است رفتار اشتباهی داشته باشد چون هرچه از او دیده رفتاری انعطاف‌پذیر و مثبت بوده.

پیدا کردن همدست

یکی از رفتارهایی که در این گروه به‌شکل رایج دیده‌ام این است که برای رسیدن به خواسته‌هایشان سعی می‌کنند در سازمان همدست و حامی پیدا کنند. این افراد خیلی وقت‌ها ناآگاهانه در محیط کار تنش ایجاد می‌کنند و ذهن دیگران را به سمت حاشیه‌ها معطوف می‌کردند.خیلی وقت‌ها در جمع‌های کوچک که صحبت می‌کنند یک ایراد را طرح می‌کنند و به بقیه می‌گویند اینطور نیست؟ بگو تو هم موافقی. با استفاده از این جملات طرف مقابل در فشار تایید قرار می‌گیرد و ممکن است ناخودآگاه همراه فرد شود و حتی به مسائلی که تا دیروز برایش اهمیت نداشته شروع کند به فکر کردن.

مسئله‌‌ی بلاتکلیفی درباره‌ی عملکرد

افراد معلق الزاما در زمینه‌ی کارهایی که به آنها سپرده می‌شود ضعیف عمل نمی‌کنند. شاید بتوان گفت که این افراد با سخت‌کوشی در بخش‌هایی از کار که می‌دانند از پس آن برمی‌آیند نشان می‌دهند که افرادی متعهد و همراه هستند. همین موضوع هم باعث می‌شود مدیران در یک شرایط بلاتکلیفی نسبت به آنها قرار بگیرند. یعنی مدیران احساس می‌کنند که چیزی درباره‌ی این افراد غلط است اما خروجی کارها را که نگاه می‌کنند نمی‌توانند به این نتیجه‌ی قطعی برسند که این فرد واقعا عملکرد خوبی داشته یا نه.همین شرایط امکان فیدبک دادن را سخت می‌کند.یعنی اگر قرار باشد مدیر بازخوری از روند عملکرد بدهد دچار یک بلاتکلیفی می‌شود به این معنی که مدیر نمی‌تواند نه روی نکات مثبت با اطمینان دست بگذارد و نه روی نکات قابل بهبود. معمولا این شرایط باعث می‌شود که مدیر از فرد خسته شود و سعی کند به شیوه‌های مختلف او را از تیم خود یا سازمان خارج کند.

با این افراد چه باید کرد؟

واقعیت این است که در طول تعاملی که با این افراد داشته‌ام، این گروه سخت‌ترین کسانی بوده‌اند که ممکن بوده در جلسات کوچینگ، مشاوره یا هرچیز دیگری با آنها در تعامل بوده‌ام. معمولا مدیران هم با این افراد دچار چالش هستند. چون به راحتی نمی‌توانند با آنها تعامل کنند.

پیشنهادم برای تعامل با این افراد این است که حتما انتظارات را برای آنها شفاف کنید. در واقع با برگزاری جلسات فیدبک تمام انتظارات را لیست کنید و حتما آنها را برای مراجعه و مرور در جلسات بعدی در جایی ثبت کنید. یک پیشنهاد دیگر این است که برای انتظاراتی که باید در رفتار نمود داشته باشند حتما محدودیت زمانی بگذارید. حتی در شرایط سخت‌گیرانه ممکن است تمدید قرارداد این گروه منوط شود به تغییر رفتارهایی که در مثلا دوره‌های سه ماهه مورد بازنگری قرار می‌گیرد.

شاید این نگاه و پیشنهادها سخت‌گیرانه و حتی خشن باشد. در اندازه تجربه‌ای که من داشته‌ام متوجه شده‌ایم که این گروه واقعا در زندگی نیاز به تلنگر دارند چون متوجه نیستند که چگونه رفتار می‌کنند و این نوع رفتار چه آسیبی به خودشان می‌زند. به‌همین دلیل این پیشنهادها از جنس تلنگر است. در ارتباطی که با افراد این‌چنینی داشتم برای بعضی‌ها واقعا چند سال طول کشیده تا بتوانند به سطحی از خودآگاهی و درک اثر رفتار خود برسند.

با توجه به نکاتی که مطرح کردم، عقیده دارم که وقتی کسی را در شرکتی استخدام می‌کنیم باید سهم انتخاب خود را ببینیم. یعنی هم ما فرد مورد نظر را انتخاب کرده‌ایم و هم او شرکت را انتخاب کرده. در سمت سهم خودمان نیاز است تا فضای بهبود، بازخورد و موارد این‌چنینی فراهم شود و اگر تغییری اتفاق نیافتاد و در صورت ایجاد آسیب‌های جدی به فضا و فرهنگ کاری نیاز است تا اقدامات جدی‌تری صورت بپذیرد.

بلیط اتوبوس را رزرو کرده بودم و برای رفتن به سمت ترمینال آژانس گرفتم. کوله‌ام را انداختم عقب ماشین و خودم نشستم جلو. روبروی ترمینال که رسیدیم کرایه را دادم و پیاده شدم. تا بجنبم و در عقب را باز کنم، راننده گازش را گرفت و رفت. حاج و واج موندم. حتی صدام در نیامد که داد بزنم. چند ثانیه‌ای طول کشید تا برخودم مسلط شوم. تمام آرزوی این سفر داشت برباد می‌رفت. کلی برای خودم نقشه کشیده بودم و برنامه داشتم. حالا با این اتفاق اتوبوس را از دست می‌دادم و همه‌چیز خراب می‌شد. زنگ زدم به آژانس و ماجرا را تعریف کردم. آنها هم با راننده تماس گرفتند و نیم‌ساعتی طول کشید تا دوباره بیاید. وقتی رسید شروع کرد به‌عذرخواهی کردن که حواسم نبود و چه و چه. من بین عصبانی شدن و فحش و فضاحت دادن به راننده و آزمایش آخرین شانسم برای حرکت به محمودآباد دومی را انتخاب کردم.

وارد ترمینال که شدم گفتند که باید زودتر میامدی و بلیط تمام شده. رفتم سراغ شاگرد راننده و ماجرا را برایش توضیح دادم. گفت بیرون ترمینال منتظر باش اونجا سوارت می‌کنیم. بیشتر از نیم ساعت منتظر شدم که دیدم اوتوبوس دارد می‌آید و چراغ زد و من هم دست تکان دادم و خلاصه سوار شد. داشتم خودم را به‌خاطر پیگیری و ناامید نشدنم تحسین می‌کردم. به‌خودم می‌گفتم وقتی این سفر با چنین سختی و سماجت تو شروع شده قطعا آخرش دست پر برمی‌گردی.

اتوبوس حرکت کرد. قرار بود به نزدیکی آمل که رسید من در دومین میدان پیاده شوم و از آنجا یک تاکسی بگیریم به سمت چارافرا و خانه که فاصله‌اش از جاده‌ی اصلی با ماشین یک ربع راه بود. به‌اشتباه در میدان اول پیاده شدم و بعد که اتوبوس رفت متوجه شدم اشتباه کردم. به‌خودم گفتم این سفر برایت درس‌های زیادی دارد. یک ماشین دربست گرفتم و خلاصه خودم را رساندم به خانه.

روستای چارافرا

یک هفته‌ای یا کمی هم بیشتر آنجا ماندم. روزها می‌رفتم قدم می‌زدم و به شرایطم فکر می‌کردم. سعی می‌کردم برای برون رفت از بحرانی که گرفتارش شده بودم جوانب مختلف را بسنجم. شب‌ها هم سکوت با صدای شغال از زمین‌های کشاورزی روبروی خانه شکسته می‌شد. هر روز انگار در تکرار روز قبل بودم و همان افکار از ابتدا در سرم مرور می‌شد.

سفر کردن، عزلت اختیار کردن و بریدن از دنیای اطراف تصویر آشنایی است. ما این تصاویر را به دفعات در فیلم‌ها دیده‌ایم و در داستان‌ها خوانده‌ایم. آدم‌هایی که یکدفعه می‌برند، خودشان را جایی گم و گور می‌کنند و بعد که برمی‌گردند آدم دیگری شده‌اند. بعد از یک دوره‌ی تنهایی، خودسازی کرده‌اند و به حقیقت وجودی خود پی‌برده‌اند. اعتراف می‌کنم من هم با چنین تصوری به این سفر رفتم. از ابتدا و از همان ماجرای آژانس و اتوبوس هم به این نتیجه رسیدم که این سفر خاص است و هر لحظه‌اش قرار است برای من درسی باشد. آدم وقتی حال و احوالش خوب نیست به همه‌چیز، حتی اتفاق‌های تصادفی آن‌طوری که خودش دوست دارد معنا می‌دهد و سعی می‌کند روند گذشت لحظات را بر وفق مراد خودش کند که دقیقا بدترین نوع رفتار هم همین است.

آن دوره‌ی عزلت گذشت و من هم برای خودم نتیجه‌گیری‌هایی کرده بودم و برای تصمیم‌هایی به‌جمع بندی رسیدم. وقتی برگشتم که تصمیماتم را اجرا کنم بدتر از قبل گند زدم و اوضاع را خراب‌‌تر کردم. اصل ماجرا این است که نه یک هفته و ده روز که حتی اگر صد روز هم آنجا می‌ماندم آب از آب تکان نمی‌خورد و من نمی‌توانستم مسئله‌ام را حل کنم چون دقیقا برای نگرفتن مهم‌ترین تصمیم داشتم برای خودم بهانه می‌تراشیدم.

چند سال بعد که رفته بودم چارافرا، عصر بود و داشتم در تک خیابان روستا قدم می‌زدم و یاد همان عزلت افتادم که خنده‌ام گرفت. داشتم به خودم و شیوه‌ی فکر کردنم می‌خندیدم. خنده‌ام از این بابت بود که احساس کردم نسبت به خود آن موقعم آدم بالغ‌تری شده‌ام. همیشه هم همینطور است. چالش‌ها در لحظه‌ای که رخ می‌دهند برای ما بزرگ هستند و وقتی زمان می‌گذرد و آگاهی ما بیشتر می‌شود، آن چالش ماهیت غول بی‌شاخ و دم بودنش را از دست می‌دهم و ما می‌فهمیم چیزی که برایش یک زمانی خودخوری می‌کردیم چه مسئله‌ی ساده‌ای می‌توانسته باشد.

همانطور که قدم می‌زدم یاد آن روزها می‌افتادم و به این فکر می‌کردم که حل چالش‌هایی که در زندگی با آنها روبرو می‌شویم نیاز به اخذ تصمیم‌های شجاعانه دارد. ما به خودمان هزاران دروغ می‌گوییم که آن تصمیم مهمی که باید بگیریم را نگیریم و با این کار فقط اشتباهات احمقانه‌مان را با قدرت بیشتری تکرار می‌کنیم.

همیشه به این جمله‌اش فکر می‌کنم و به خودم می‌گویم تا دو سه ماه دیگر هم نمی‌فهمی که پدر شدن یعنی چه. وقتی این عبارت را مرور می‌کنم حتی به خودم هم شک می‌کنم که اصلا وقتی فرزندم به دنیا بیاید، بزرگ شود و پا در جریان زندگی بگذارد، درست همان موقع که نیاز به همفکر و حامی دارد آیا من فهمیده‌ام که پدر شده‌ام؟

دستم می‌رود روی دکمه افزایش صدا روی فرمان. صدای موسیقی کم‌کم در بلندگوهای ماشین جان می‌گیرد. آهنگی پخش می‌شود. در لحظه‌ای یادم می‌افتد که پنج‌شنبه شب است و مجری ثابت رادیو پیام در این روز هفته و در این ساعت محمد صالح‌علا است. با آن شیوه‌ی خاص اجرایش و خواندن متن‌ها و تعهدی که انگار به خودش دارد برای اینکه حتی اگر کسی چند دقیقه صدایش را می‌شنود یا چیزی یادبگیرد و یا احساسی ناب از شنیدن یک شعر یا برشی از یک داستان پیدا کند.

دستم می‌رود روی مانتیتور ماشین و موج را عوض می‌کنم به ردیف ۱۰۴.۷. همین که موج رادیو عوض می‌شود صدای صالح‌علا در ماشین می‌پیچد که دارد متنی که انگار بخشی از یک داستان ایرانی است را می‌خواند. متن تمام می‌شود یک موسیقی پخش می‌شود. من کماکان در حال راندن به سمت خانه هستم و آهنگ تمام می‌شود. صدای صالح‌علا دوباره پخش می‌شود که می‌گوید:

هموطنان جان! انسان هرگز پیر نمی‌شود. این آینه‌ها هستند که پیر می‌شوند!

هر دوی ما، یعنی من و مریم به این جمله واکنش نشان می‌دهیم. هر دو لبخند می‌زنیم. هر دو در آستانه‌ی چهل سالگی و در آستانه‌ی پدر و مادر شدن به این جمله واکنشی مثبت نشان می‌دهیم. انگار آدم که سن‌اش کم‌کم بالا می‌رود دوست دارد دروغ‌های این چنینی بشنود. دروغ‌های لطیفی که بار سنگین زندگی را گاهی از روی دوش‌اش بردارد. ما انسان‌ها گاهی با خودمان طوری رفتار می‌کنیم که انگار مقصر افزایش سن‌مان هستیم. انگار همیشه می‌توانستیم کاری کنیم که پیر نشویم و آن را از خودمان قصور کرده‌ایم. ما انسان‌ها گاهی یادمان می‌رود که زندگی با قواعد خودش پیش می‌رود و نه با قواعد ما. یادمان می‌رود که فرمان همه‌‌چیز دست ما نیست. یادمان می‌رود که دنیا پر از پیچیدگی و کنش و واکنش است. وقتی هم که این‌ها را فراموش می‌کنیم شروع می‌کنیم به احساس گناه کردن. به خودنقدگری و سرزنش مکرر. خودمان را می‌گذاریم در جایگاه متهم و می‌شویم قاضی خودمان.

شنیدن این عبارت از صالح‌علا از آن جملات رها کننده بود. از آن جملاتی که بار گناه را از دوش تو برمی‌دارد و لحظه‌ای به خودت می‌گویی پس همه‌اش تقصیر آینه‌ها بود. تو می‌دانی که این جمله دروغی بیش نیست. می‌دانی که این جمله فقط زیباست. اما درک می‌کنی که به همین جملات دروغین و زیبا حتی برای چند دقیقه نیاز داری. نیاز داری که برای چند دقیقه‌ای از بند منطق زندگی خلاص شوی و به‌دنیای استعاره‌ها و روایت‌ها پناه ببری.

این عبارت حسی از دلگرمی را در من ایجاد کرد. حس دلگرمی که سال‌های دورتر تجربه‌اش می‌کردم. سال‌های دورتر در پنج‌شنبه شب‌ها. صالح‌علا آن زمان هم مجری رادیو پیام بود و مثل حالا قربان صدقه‌ی مخاطب می‌رفت و گزیده‌های خوبی انتخاب می‌کرد و آنها را گرم می‌خواند. پنج‌شنبه‌های آن زمان برای من ویژه بود. یا به دیدن تئاتر می‌گذشت یا دیدن یک فیلم هنری‌طور یا خواندن یک رمان یا بازی با کلمات و تلاش برای نوشتن. پنج‌شنبه‌های آن زمان اما یک پای ثابت داشت و آن روزنامه‌ی شرق با ویژه‌نامه‌ی ادبیات داستانی‌اش بود. خواندن روزنامه‌ی شرق در آن پنج‌شنبه‌ها رسم شب‌ها بود. همزمان با تنظیم موج رادیو روی ایستگاه رادیو پیام. من، می‌خزیدم در تخت و زیر پتو. هدفون در گوش و روزنامه در دست. روی دیوار پشت سرم که می‌شد بالای تخت، روی یک حصیر آویخته شده به دیوار، بروشور تئاترهایی که رفته بودم را چسبانده بودم. یک دی‌وی‌دی از فیلم لیلا هم بود. آدم در یک سنی انگار به هرچیز عاشقانه گرایش دارد و فیلم لیلای مهرجویی با آن انتخاب موسیقی‌اش و همه‌ی سکانس‌هایش برای من با معنی بود اگرچه شاید من در آن زمان درکی از بچه‌دار شدن و نشدن نداشتم!

کنار تختم یک آباژور کوچک بود. وقتی مراسم شرق‌خوانی قرار بود شروع شود حتما باید تنها چراغ روشن آباژور می‌بود. حتما باید در اتاق را می‌بستم و حتما باید در تخت می‌بودم و حتما باید در تنهایی‌ام غرق می‌شدم. ان روزها که جوان‌تر بودم تنهایی برایم اتفاقی مقدس بود. در تنهایی‌ام انگار می‌توانستم همانگونه زندگی کنم که ایده‌ال است. اگرچه تعریف ایده‌ال در سن ۲۲-۲۳ سالگی یک چیز است و وقتی در زندگی پیش می‌روی می‌فهمی اصلا چیزی به اسم ایده‌ال وجود ندارد. تمام آن تصاویر خوشگلی که در ذهنت ساخته‌ای واقعی نیست و ایده‌ال معنایی است که تو تصمیم می‌گیری به لحظه‌هایت بدهی یا ندهی.

گدشته از همه‌ی این فکرهای فلسفی که همیشه در زندگی در ذهن آدم چرخ می‌خورد، آن پنج‌شنبه‌ها برای من گرم بود. آن پنج‌شنبه‌ها امن بود و لحظاتی بودند که می‌توانستم خودم را دوباره پیدا کنم. یا حتی لحظاتی بودند که می‌توانستم در آن غرق شوم و شلوغی‌ها و نگرانی‌ها را فراموش کنم. آن پنج‌شنبه‌ها، روزهایی بود که من تلاش می‌کردم داستان بنویسم.  تلاش می‌کردم نویسنده باشم و تصور می‌کردم مسیر آینده‌ام همین خواهد بود. در یکی از شرق پنج‌شنبه‌ها بود که داستان مینیمالی از خولیو کورتاسار به‌نام خطوط دست خواندم و فکر کردم سبک ایده‌الم را یافته‌ام. خاطرم هست که داستان را از روزنامه بریدم و چسباندم به همان حصیر بالای سرم و مدت‌ها آنجا ماند. آنقدر ماند که در ذهنم حک شد. آنقدر حک شد که تبدیل شد به گفتگوی رایجم در زمانی که قرار بود از ادبیات و داستان با کسی حرف بزنم. اما من هرگز نویسنده نشدم. مثل خیلی چیزهای دیگری که می‌خواستم بشوم و نشد. مثل خیلی ایده‌ال‌های دیگری که داشتم و شکل نگرفتند. مثل خیلی از کارهایی که قولش را به خودم دادم و انجامش ندادم. آدم تا یک زمانی تمام کارهای نکرده‌اش را می‌کند گناه، شبیه قلوه سنگ‌های جمع شده در گونی که روی کول‌اش است و با خودش سال‌ها آنها را حمل می‌کند. اما من به‌خوبی می‌فهمم که نویسنده نشدن یا هرچیز دیگری چندان اهمیتی هم نداشت. آنچه مهم بود دقیقا خود همان لحظات و تجربه‌ی ناب ثانیه ثانیه‌اش بود. همان هیجانی بود که آن آرزو به من می‌داد. اشتباه ما آدم‌ها این است که می‌خواهیم همه چیز را وسیله‌ای کنیم برای رسیدن به یک موقعیت بهتر. غافل از اینکه موقعیت بهتری وجود ندارد بلکه موقعیت متفاوتی ممکن است وجود داشته باشد.

من به رادیو پیام آن سال‌ها، به صدای گرم صالح‌علا، به شرق پنج‌شنبه‌ها به نور کم اتاقم و به همه‌‌ی آن کاغذهای چسبیده به حصیر بالای تختم نیاز داشتم برای اینکه همه آنها در من حس خوبی ایجاد می‌کرد و من فکر می‌کردم اینگونه در مسیر نویسنده شدن قراردارم. حالا اما وقتی دستم می‌رود روی موج رادیو پیام و در یک شب میانه‌ی پاییز صدای صالح‌علا پخش می‌شود که می‌گوید هموطنان جان انسان هرگز پیر نمی‌شود! این آینه‌ها هستند که پیر می‌شوند! فقط می‌خواهم از این عبارت لذت ببرم. بدون داشتن رویایی دیگر و بدون اینکه احساس خوشایندم و این جمله را وسیله‌ای کنم برای رسیدن به موقعیتی دیگر.

من امروز نمی‌خواهم نویسنده باشم. حتی برای مدیرعاملی یک شرکت مشاوره هم برنامه‌ریزی نکرده بودم همانطور که تصوری نداشتم و هنوز هم ندارم که پدر شدن چگونه است. بعضی چیزها در زندگی رخ می‌دهند و تو فکر می‌کنی همان کار درست است. همانطور که در مقطعی در زندگی مشترک‌ات به این نتیجه می‌رسی که حالا وقت فرزند داشتن است یا وقتی می‌خواهی کارت را گسترش دهی و می‌گویی حالا باید یک نقش تازه بگیرم و مهارت‌های جدید کسب کنم. همه این‌ها می‌تواند فرصت لذت بردن باشد. بدون اینکه قرار باشد اتفاق ویژه‌ای رخ دهد یا مرحله‌ی بعدی وجود داشته باشد.

هموطنان جان! زندگی از روی دیگرش ساده است. به سادگی روزنامه شرق پنج‌شنبه‌.

پس از سال‌ها دوباره فیلم بهار، تابستان، پاییز، زمستان و بهارساخته کیم کی دوک را دیدم. چیزی از فیلم خاطرم نبود. فقط یادم بود داستان فیلم در معبدی وسط یک دریاچه پیش می‌رود. یادم بود آن زمان که فیلم را دیده بودم به‌شدت تحت تاثیر قرار گرفته بودم و برایم شده بود یکی از فیلم‌های ماندگار. بعضی چیزها و اتفاقات هست که در آدم اثر می‌گذارد اما دقیقا نمی‌توانی بگویی چه اثری. این فیلم هم از آن دسته چیزها بود. اثری در من داشته اما بعد از گذشت سال‌ها حتی داستانش را هم به‌خاطر نداشتم.

به‌همین دلیل وقتی فیلم شروع شد در موقعیت یک تماشاگر تازه با فیلم روبرو شده بودم. با همان کنجکاوی ناب که وقتی با چیزی نو روبرو می‌شوی. در ذن بودیسم کلمه‌ای وجود دارد به اسم Shoshin که به معنی ذهن مبتدی است. این مفهوم یعنی روبرو شدن با وقایع به‌شکل گشاده، کنجکاوانه و بدون قضاوت.

وقتی ما با پدیده‌ها با ذهن مبتنی برخورد می‌کنیم قدرت درک و یادگیری بیشتری داریم. در مقابل ذهن مبتدی، ذهن خبره وجود دارد. ذهن خبره ناشی از تجربیات و خاطرات ما است. ذهن خبره چون به منبع قضاوت و مقایسه از گذشته دسترسی دارد همه چیز را قیاس می‌کند و سعی می‌کند با به‌کارگیری منطق کارش را پیش ببرد. روبرو شدن با وقایع با ذهن خبره معمولا باعث می‌شود تا ما به درک درستی از واقعه‌ی پیش‌رو نرسیم و به‌جای رویارویی و گشاده بودن نسبت به آینده که می‌تواند منبع فرصت باشد با رویکردی محتاطانه و بسته برخورد کنیم.

دیدن این فیلم، وقتی ازش خاطره‌ای نداشتم، یا حداقل داستانش از ذهنم پاک شده بود من را در موقعیت ذهن مبتدی برای تماشای این فیلم می‌گذاشت. شک ندارم که برداشتم در چند سال پیش با امروز از این فیلم متفاوت شده چون در موقعیت متفاوتی نسبت به قبل هستم.

ماجرای فیلم را چندان باز نمی‌کنم که اگر کسی خواست ببیند فیلم برایش تازگی داشته باشد اگرچه که این فیلم از آن دسته است که حتی اگر داستانش را هم می‌دانید باید تماشایش کنید. فیلمی تقریبا بدون دیالوگ که مدام شما را به تفکر وا می‌دارد.

در یک معبد وسط یک دریاچه استادی به‌همراه یک پسربچه زندگی می‌کند. پسربچه که بزرگ می‌شود درگیر ماجرای عاشقانه می‌شود و از معبد فرار می‌کند. بعد از چندسال که برمی‌گردد دچار خطایی بزرگ شده و احوال روحی بدی دارد. در فیلم می‌بینیم که بعد از گذشت چند سال آن پسربچه خودش استاد می‌شود و یک پسربچه کنارش است که حالا او باید تربیتش کند.

فیلم را که می‌دیدم این سوال برایم پیش آمد که چرا با وجود داشتن استاد و راهنما باز این پسر دچار خطایی بزرگ شد؟ از کسی که راهنمایی ندارد می‌توان انتظار داشت که دچار اشتباه شود اما کسی که راهنما دارد نباید دچار خطای بزرگ شود؟

این پرسش‌ها در ذهنم می‌چرخید که فیلم تمام شد. کماکان ذهنم درگیر بود و دست آخر یک نتیجه‌گیری داشتم:

همه‌ی ما اساتید مختلفی داشته‌ایم و تحت تاثیر آموزه‌های متنوعی بوده‌ایم. وجود اساتید و آموزه‌ها الزاما برای ممانعت از خطا نیست. انسان گاهی تا سرش به سنگ نخورد، عمیقا چیزی را درک نخواهد کرد. گاهی باید به ته چاهی افتاد تا قدرت اوج‌گیری پیدا کرد. این ویژگی انسان است. افول بخشی از زندگی است که درس‌های دردناک بزرگی دارد. آموزه‌ها و اساتید نمی‌توانند ما را از خطاها حفظ کنند اما آنها یک نقش پررنگ دارند. آموزه‌ها باعث می‌شوند ما در دوره‌ی افول امیدی به اوج داشته باشیم. چیزهایی که آنها می‌گویند، در زمان‌های بحران راهی پیش‌روی ما می‌گذارد.

اساتید و آموزه‌ها برای این نیستند که ما مسیر را گم نکنیم. بلکه برای این هستند که اگر مسیر را گم کردیم بتوانیم بفهمیم دوباره به چه جهتی باید برویم.

من، کتاب‌ها، یادداشت‌ها و چند خورده ریز دیگر را جا گذاشته بودم. به امید اینکه روزی آنها را با خودم خواهم برد. چندباری، چند جلد کتاب برداشتم و با خودم آوردم به خانه‌ام. اما به کتاب‌های دیگر که نگاه می‌کردم دست و دلم نمی‌رفت که جمع‌شان کنم. به مجموعه‌ی کتاب‌های اخوان ثالث، هوشنگ گلشیری، شهریار مندنی‌پور و به آن جلدهای طلاکوب کلیدر که خوب به خاطر دارم چطور از نمایشگاه کتاب یک‌سالی کشاندمشان تا خانه. در تمام این سال‌‌ها که کتاب‌ها در قفسه‌های کتابخانه‌ی با درهای شیشه‌ای باقی مانده بود، چیدمانشان همانگونه بود که من به‌وسواس کنار هم گذاشته بودم. مادرم یا شاید بهتر است بگویم مادرها به بچه‌ها با همین‌چیزها تقدس می‌بخشند. با نگه‌داشتن همان جزییاتی که فرزندها به آنها اهمیت می‌دهند.

در روزهای آخر آن خانه، آن خانه‌ی بزرگ قدیمی در طبقه‌ی دوم که وقتی در آن راه می‌رفتی کفش می‌لرزید و نزدیک بوفه‌ی ظرف‌ها که می‌شدی صدای جرینگ جرینگ آنها بلند می‌شد، در همان خانه‌ای که تابستان‌ها کولر‌اش توان خنک کردن آن را نداشت و ما به همه‌ی جزییاتش عادت کرده بودیم، کارتن‌ها را کنار هم گذاشتم که کتاب‌ها را جمع کنم و تازه در این زمان بود که متوجه شدم همه‌چیز از روزی که من از خانه خارج شده‌ام یعنی زمانی بیش از پانزده‌سال همانطور مانده. بدون ذره‌ای تغییر. در چنین موقعیتی بود که دلم گرفت. یعنی دلم تنگ شد. برای آن روزهای خودم. آدم گاهی یاد گذشته‌اش که می‌افتد می‌بیند چقدر ساده بوده. چقدر به دنیا و وقایع‌اش بی‌آلایش نگاه می‌کرده. چقدر همه‌چیز به‌شکلی بدیهی به‌نظر در دسترس می‌رسیده. و وقتی قدم در مسیر زندگی می‌گذارد می‌بیند همه‌چیز آنطور که فکر می‌کرده پیش نمی‌رود. آدم در روزهای ابتدایی جوانی‌اش، مثلا وقتی دستش در جیب خودش می‌رود فکر می‌کند بزرگ شده. فکر می‌کند دیگر می‌تواند دنیا را در چنگ‌اش داشته باشد. من فکر می‌کنم آدم‌ها از روزی بزرگ می‌شوند که می‌بینند چیزهایی که در تصوراتشان می‌پرورانند با چیزهایی که واقعا رخ می‌دهد متضاد است. در چنین موقعیت‌هایی است که زندگی را تراژدی‌وار درک می‌کنند و تازه از لاکی که برای خود دست و پا کرده‌اند بیرون می‌زنند. این موقعیت یک سربرآوردن دردناک است. یک دیدن عذاب‌آور که در ابتدایش می‌تواند پر از انکار باشد. اما کم‌کم که می‌پذیری چیزها آنطور که تو فکر می‌کنی پیش نمی‌رود تازه می‌فهمی که داری استخوان می‌ترکانی و بزرگ می‌شوی.

در جمع کردن کتاب‌ها رسیدم به سررسید‌هایی که یادداشت‌های دورانی نوجوانی و جوانی‌ام بود. آن روزهایی که معتاد کتاب خواندن شده بودم و سعی می‌کردم هرچیزی را بخوانم. از کتاب‌های آنتونی رابینز و دیل کارنگی تا رمان و داستان. همیشه یکی دو کتاب همراهم داشتم و می‌رفتم خانه‌ی پدربزرگ و مادربزرگم. خودم را در گوشه‌ای می‌انداختم و می‌خواندم و خاطرات روزهایم را ثبت می‌کردم که بیشترش هم تکرار روز قبل بود. یکی از سررسیدها را که باز کردم دیدم آرزوهایم را نوشته‌ام. چیزهایی که در زندگی می‌خواهم را ثبت کرده‌ام. وسط وسایل به‌هم ریخته، شده بودم یک نوجووان شانزده یا هفده ساله که در موقعیت کشف دنیا است. همه‌ی بهم‌ریختگی‌های اطراف را فراموش کردم. انگار آن تکه از اتاق قدیمی‌ام از باقی خانه جدا شده بود و من میان اتاق در وسط ناکجاآبادی نشسته بودم و شیرجه زده بودم در گذشته.

نوشته‌ها را که می‌خواندم احساس می‌کردم خود آن زمان، یعنی خود گذشته‌ام، همان امیر شانزده، هفده ساله روبرویم نشسته و چشم‌هایش برای رسیدن به آینده‌ای که متصور است برق می‌زند. باورم نمی‌شد که در بیشتر چیزهایی که نوشته بودم شکست خورده‌ام. من داشتم از امروز به سال‌های قبلم نگاه می‌کردم و می‌دیدم که چقدر رنج کشیده‌ام. می‌دیدم که چقدر شوق روزهای جوانی بابت تصمیم‌های اشتباه خودم و کارهایی که انجام داده‌ام از بین رفته است. تازه در این موقعیت بود که ترسی به جانم افتاد. انگار سربرگردانده بودم و به آینده نگاه می‌کردم. اگر از گذشته تا امروز اینقدر همه‌چیز متفاوت از تصوراتم پیش رفته چه اعتباری به قدم‌های امروز برای رسیدن به آینده است؟ می‌توانستم خود گذشته‌ام را که حالا فکر می‌کردم ترسیده در آغوش بکشم. بگویم نترس رفیق. زندگی همین‌گونه است. ما روی بعضی چیزها زیادی حساب باز می‌کنیم. فکر می‌کنیم همه چیز محقق می‌شود. مهم‌تر از همه روی خودمان به‌عنوان یک آدم بی‌نقص حساب باز می‌کنیم و در مسیر زندگی که پیش می‌رویم می‌بینیم که چقدر شکننده می‌توانیم باشیم. می‌توانستم در آغوش بگیرمش و بگویم با همه‌ی این احوال من امروز اینجا هستم. در موقعیتی که شاید چندان بد هم نباشد. اگرچه درد زیاد کشیدم. بیشتر از همه از خودم. می‌‌توانستم بهش بگویم مهم‌ نیست چه تصویری از آینده داری و رویای چه چیزی را در سرت می‌پرورانی. مهم این است که قدم برداری و هروقت افتادی باز قدم برداری. فقط همین یک کار را بکن باقی‌اش حل است. می‌توانستم به او بگویم انسان می‌خواهد همه‌چیز برایش مشخص و آماده باشد. همه‌چیز را با دو دوتا چهارتای خودش به‌دست آورد. اما ما یک ناتوانی همیشگی دربرابر موجودی مبهم و پیچیده به اسم آینده داریم. در امروز خود، در موقعیت کنونی‌مان که قرار می‌گیریم، آینده‌مان را یک‌جور می‌بینیم و به‌سمت همان آینده که حرکت می‌کنیم، می‌فهمیم همه‌چیز آنطور که فکر می‌کردیم نبوده. حتی به گذشته‌ی خود، یعنی به خودمان در آن گذشته‌ای که داشته به آینده‌اش فکر می‌کرده می‌خندیم. می‌توانستم به امیر آن موقع بگویم من امروز دارم به چیزهایی که نوشتی، به آرزوهایت می‌خندم. آینده چیزی نیست که سر و کله‌اش یکدفعه پیدا شود. آینده ذره ذره پدیدار می‌شود. شبیه حرکت در جاده‌ای پر مه است که تو با هر گام که در آن پیش می‌روی چیزهای تازه می‌بینی. در همین مسیر تو یک روزی فکر می‌کردی چگونه آدمی خواهی شد و امروز می‌بینی ابعادی متفاوت از آن روز را داری تجربه می‌کنی. انسان در مسیر زندگی، تبدیل می‌شود. چیزهایی در او پدیدار می‌شود که حتی تصورش را هم نمی‌کرده. قدرتی را در خودت می‌یابی که هرگز در خودت سراغ نداشتی. سرچیزهای می‌بازی و شکست می‌خوری که هرگز تصورش را هم نمی‌کردی. به‌همین دلیل است که بهت می‌گویم فقط قدم بردار. آینده موقعیتی ثابت نیست همانطور که تو ثابت نیستی. همه‌چیز به همه‌چیز تبدیل می‌شود. افکار تو و آرزوهایت هرچقدر که در زندگی پیش می‌روی فرمی جدید به خود می‌گیرد و تو چیزهایی را می‌فهمی که هرگز نمی‌فهمیدی. در میان همه‌ی وسایل پهن در کف اتاق و در میان کتاب‌ها، سررسید سال‌های دور را ورق می‌زدم و خودم را دلداری می‌دادم. شب آخر که وسایل خانه جمع شد، کلید را گرفتم و آمدم ایستادم وسط سالن خالی خانه. انگار یک وداع بدهکار بودم. یک وداع با آن خانه. با خاطراتش. با خودم که بخشی از من آنجا جا می‌ماند. *نقاشی اثر Henri Lebasque

فرض کنید تلفنی دارید که با آن می‌توانید با خود بیست سال آینده‌تان تماس بگیرید و گفتگو کنید. وقتی این تماس برقرار می‌شود، خود آینده‌تان درباره‌ی کارهایی که در آن زمان انجام می‌دهید صحبت می‌کند؛ به شما می‌گوید که چطور آدمی شده‌اید؛ مشغول چه کاری هستید و چه ویژگی‌هایی در شما پررنگ شده است؛ به نظرتان خود آینده‌ی شما درباره‌ی آینده‌تان به شما چه می‌گوید؟ چطور آدمی شده اید؟ چه کار می‌کنید؟

پی‌نوشت: این ویدئو را برای هرکسی که مایل بودید ارسال کنید.

یک پرسش کلیدی همواره ذهنم را به خودش مشغول می‌کند: چگونه ما در سیستم‌های اجتماعی که شامل محله و محیط کار و کشور و کل دنیا است، منافع مشترک داریم اما نتیجه‌ی اقداماتمان در جهت تامین منافع مشترک نیست؟ چگونه در بیشتر مواقع مسائل را شناسایی می‌کنیم و راه‌کار ارائه می‌دهیم اما در نهایت نتایج تصمیم‌های جمعی ما موجب رضایتمان نمی‌شود؟

این پرسش از جلساتی که در سازمان‌ها دارم در ذهنم شکل گرفته است. به‌عنوان یک مشاور در حوزه‌ی تخصصی خودم زمانی به من مراجعه می‌کنند که چالشی ارتباطی در سازمان وجود دارد. مثلا یک سازمان می‌خواهد فرهنگ سازمانی‌اش را تغییر بدهد یا شفاف کند و مشکل‌اش این است که افراد برای رسیدن به یک ساختار فرهنگی با هم کنار نمی‌آیند. یا می‌خواهد یک استراتژی را در سازمان جاری کند اما جاری‌سازی به‌دلیل کیفیت رابطه‌ی آدم‌ها با هم شکست می‌خورد. معمولا برای اینکه بتوانیم حدود کار و دیدگاه‌ها و ابهامات موجود را بررسی کنیم قدم اول را گفتگوی فردی با افراد کلیدی در نظر می‌گیریم. در این گفتگوها که از جنس مصاحبه و طرح پرسش است، افراد دیدگاه‌های خودشان را مطرح می‌کنند و درباره‌ی شکل‌گیری فرهنگ یا جاری شدن استراتژی یا هر موضوع دیگری نظر مثبت دارند. مسئله از زمانی آغاز می‌شود که در اتاق جلسه می‌نشینند و قرار می‌شود درباره‌ی آن موضوع به‌صورت جمعی صحبت کنند یا قرار می‌شود در جهت رسیدن به هدف مورد نظر تصمیم بگیرند. در این شرایط دیدگاه‌های فردی به‌عنوان یک قاعده‌ی کلی مطرح می‌شود و هرکس از منظر خود درست‌ترین راه‌کارها را ارائه می‌دهد. اما در نهایت نتیجه‌ی مورد انتظار حاصل نمی‌شود.

ما اینگونه زندگی نمی‌کنیم که هر روز صبح از خواب بیدار شویم، خودمان را در آینه ببینیم و به خودمان بگوییم امروز می‌روم یک چیز دیگر در کار، زندگی یا حتی دنیا را خراب می‌کنم. دست کم اگر به خودمان نگوییم که می‌روم چیزی را درست کنم، به خودمان حرفی هم نمی‌زنیم. اما مشخصا تصمیمی هم برای تخریب نمی‌گیریم.

پس این سوال مطرح است که چه چیزی باعث می‌شود که با اینکه باور داریم رخ دادن اتفاقی یا شکل‌گیری چیزی خوب است اما در نهایت نتیجه آنگونه که باید نیست؟ برای شفاف‌تر شدن این موضوع می‌توان چند مثال را بررسی کرد:

• یک سازمان می‌داند که می‌تواند با ایجاد تمرکز زنجیره‌ی ارزشی خلق کند که سهم بیشتری از بازار داشته باشد. مدیران این سازمان وقتی کنار هم می‌نشینند، آنقدر درگیر جدل و چالش درباره‌ی چگونگی انجام کار می‌شوند که در نهایت آن تصمیم مهم را نمی‌گیرند و هر روز شکایت مدیران درباره‌ی عدم شکل‌گیری زنجیره‌ی ارزش (شامل محصولات و خدمات) بیشتر می‌شود. نوع گفتگوها در این شرایط به‌گونه‌ای است که انگار مسئله در جایی خارج از آنها قرار دارد و یک ماهیت بیرونی است تا درونی.

• مصرف منابع کره‌ی زمین در دنیا، امروز ۱.۵ برابر بیشتر از ظرفیت تامین منابع کره‌ی زمین است. یعنی با ادامه داشتن روند موجود بحران‌هایی مثل گرمایش زمین و خشک‌سالی و به طبع آن مهاجرت به‌دلیل تغییر شرایط اقلیمی دیگر فقط یک پیش‌بینی نخواهد بود و زندگی میلیاردها انسان تحت تاثیر این رخدادها قرار خواهد گرفت. با این وجود مجموع اقدامات سران کشورها در جهت حفظ کردن مرز کشورها از آسیب‌های احتمالی است و راه‌کارهای منطقه‌ای به‌نظر می‌رسد نمود بیشتری از راه‌کارهای جهانی یا اتحاد جهانی دارد. به‌عنوان مثال معاهده‌ی پاریس و خروج آمریکا از آن نمونه‌ی چرخش نگاه در این زمینه است. البته که دیدگاه دیگری هم در کنار این موضوع وجود دارد که مجموع اقدامات و سیاست‌های کشورها در جهت توسعه‌ی پایدار است اما دقیقا اگر کشورهای دیگری که قدرت توسعه‌ی دانش منطقه‌ای خود را نداشته باشند برسرنوشت کشورهای دیگر اثر بزرگی خواهند گذاشت. به‌نظر می‌رسد رهبران کشورها با آگاهی به این موضوع کماکان بر اولویت‌هایی متمرکز هستند که منافع خودشان (کشورهای متبوعشان) را در نظر می‌گیرد و بر سر رسیدن به یک اتحاد جهانی شکست می‌خورند.

• ما می‌دانیم که در رانندگی رعایت حق تقدم و حرکت بین خطوط می‌تواند باعث شود که زمان تلف شده در ترافیک کم شود. همینطور میزان تصادفات نیز کاهش خواهد داشت و از ریسک متحمل شدن هزینه‌ نیز کاسته خواهد شد. با این وجود در زمان رانندگی فاصله‌ی بین دو خودرو برای ما به‌عنوان فرصت جلو زدن از دیگران است. یا در ابتدای ورودی و خروجی به بزرگراه‌ها کماکان از هر سوراخی برای رد کردن چند ماشین و جلو زدن از دیگران استفاده می‌کنیم و قاعده‌ی کلی را زیرپا می‌گذاریم. همین مسئله باعث می‌شود یک ترمز کوتاه منجر با طولانی‌تر شدن زنجیره‌ی ترافیک شود.

ما می‌دانیم که شکل‌گیری زنجیره‌ی ارزش، ما را منتفع‌تر می‌کند اما به نتیجه نمی‌رسیم. می‌دانیم که شیوه‌ی زندگی‌مان را باید تغییر دهیم و می‌دانیم که باید به یکدیگر کمک کنیم که کره‌ی زمین حفظ شود اما کماکان اولویت‌های دیگری را درنظر می‌گیریم و می‌دانیم که باید حق تقدم را رعایت کنیم که همه با اعصاب آرام به مقصد برسیم. اما هیچ کدام این کارها را انجام نمی‌دهیم. و اینجاست که آن سوال دوباره مطرح می‌شود: چرا؟ چرا با وجود آگاهی به اینکه مجموعه‌ای از اقدامات می‌تواند منجر به بهبود شود، با این وجود تغییرات لازم را انجام نمی‌دهیم؟  

از پنجره‌ی آپولو یا اثر مشاهده‌ی اجمالی

آپولو ۸ که در ۲۱ دسامبر ۱۹۶۸ به فضا پرتاب شد، دومین سفینه از مجموع برنامه‌ی آپولوی ناسا بود که انسان را به فضا می‌برد و در عین حال اولین سفینه‌ای بود که در مدار LEO یعنی مداری که امروز بیشتر تجهیزات فضایی در آن قرار دارند حرکت کرد. حرکت در این مدار باعث شد تا سه فضانورد آپولو ۸ این فرصت را داشته باشند تا برای اولین بار تمام زمین را از بیرون تماشا کنند و این تصویر را به زمینی‌ها مخابره کنند. در تصاویری که از آپولو ۸ به زمین مخابره می‌شد یکی از فضانوردان جهت دوربین را به زوایای مختلف تغییر می‌داد. یک زاویه درون سفینه بود. یک زاویه‌ی دیگر ماه را نشان می‌داد و در مقطعی فضانورد می‌‌‌گوید حالا می‌خواهم زاویه دوربین را تغییر بدهم تا کل زمین را یک‌جا ببینید. این تغییر زاویه و نگاه از پنجره‌ی آپولو ( یا در واقع نگاه کل‌نگرانه ) به کره‌ی زمین که شبیه یک تیله‌ی کوچک در فضایی تاریک معلق است و پوششی نازک به اسم اتمسفر تمام موجودات زنده‌ی در آن را حفظ می‌کند برای بسیاری از فضانوردان اثرگذار و متحول کننده بوده است. تصور کنید شما یکی از این فضانوردان هستید. سوار بریکی از سفینه‌های آپولو و در مدار LEO در حال چرخش. از فاصله‌ی مدار LEO سطح زمین به‌خوبی مشخص است. می‌توان در یک فضای وسیع ابرهایی که رعد و برق می‌زنند را دید و در عین حال منقطه‌ای دیگر از زمین که آسمان صاف دارد را نیز مشاهده کرد. می‌توان مناطق خشک، سبز و دریاها را به‌خوبی دید. حتی می‌توان نور شهرها را در شب مشاهده کرد. می‌توان بخش‌های آسیب دیده‌ی زمین را تماشا کرد و هم‌زمان مرزها را که به دست بشر ساخته شده مشاهده کرد. دیدن کره‌ی زمین از چنین منظری درکی متفاوتی از دنیا نسبت به زمانی که در خانه خودمان نشسته‌ایم و از پنجره بیرون را تماشا می‌کنیم می‌دهد. در حالت اول درک ما از دنیا کل کره‌ی زمین است و در حالت دوم تنها خیابان یا منظره روبرو را می‌بینیم. تصور بودن در چنین موقعیتی می‌تواند باعث تغییر در درک و نوع نگاه ما نسبت به مسائل شود. در چنین شرایطی است که می‌توان یک کل به‌نام کره‌ی زمین را در نظر گرفت و نسبت به مسائل و چالش‌های آن واکنش نشان داد. وقتی سیاره‌ی خود را تنها در محیطی بی‌انتها می‌بینیم، نوع احساس‌های ما به مسائل متفاوت از قبل می‌شود. شاید قرارگرفتن در چنین موقعیتی باعث شود احساس کنیم جدال‌های ما برای زندگی روزمره و مسائلی که به‌عنوان بزرگ‌ترین دغدغه‌هایمان هستند خنده‌دار و بی‌فایده به‌نظر برسد و سعی کنیم وقتی درباره‌ی مسئله‌ای فکر می‌کنیم به اثرکلان آن توجه کنیم. فرانک وایت پدیده‌ی دیدن کره‌ی زمین را اثر مشاهده‌ی اجمالی (Overview Effect) نامید. مشاهده‌ی اجمالی کره‌ی زمین براساس ابراز فضانوردان از تجربه‌ی خودشان در اولین‌بار دیدن این صحنه بوده است که باعث بروز تغییر نگرشی نسبت به مسائل در آنان شده است.

ماجرای آپولو و اثر مشاهده‌‌ی اجمالی مشخص می‌کند که از چه منظری به مسائل نگاه کردن، اثر بزرگی بر شیوه‌ی حل مسائل دارد. در بسیاری از مواقع ما از پنجره‌ی خانه‌ی خودمان به مسائل نگاه می‌کنیم و می‌خواهیم مسائل بزرگ را حل کنیم. در چنین شرایطی درک ما از مسائل محدود به محیطی است که در آن قرار گرفته‌ایم. در اغلب مواقع یا شاید بهتر است بگوییم در تمام مواقع ما تنها بازیگر اثرگذار در مسائلی که با آنها روبرو می‌شویم، نیستیم. مسائلی که در محیط کار، زندگی و جامعه با آنها روبرو هستیم نتیجه‌ی کنش‌های انسانی است که منجر به نتایجی می‌شود که ممکن است با انتظار ما همخوانی داشته باشد یا نداشته باشد. روایت از مسئله و نوع راه‌کارهایی که برای آن ابراز می‌شود نیز تحت تاثیر موقعیت کسی است که به مسئله نگاه می‌کند. به همین دلیل اگر قرار است چیزی حل شود ابتدا باید خوب درک شود و برای درک بهتر باید از موقعیتی که در آن قرارداریم حرکت کنیم و خود را در منظر تازه‌ای قراردهیم.

نگاه کیهانی

در سازمان‌ها وقتی با مدیران مختلف صحبت می‌کنم آنان از پنجره‌ی محدوده‌ی تحت مدیریت خودشان به مسائل نگاه می‌کنند. شیوه‌ی روایتشان از مسائل معمولا وابسته به آنچه است که خودشان در محدوده‌ی تحت مدیریتشان درک می‌کنند. حتی در بسیاری از مواقع هدف آنها محافظت از منافع تیمی‌شان است و بیشتر تصمیم‌ها را برمبنای آنچه که تیم‌شان را منتفع یا متضرر می‌کند اتخاذ می‌کنند. به این موضوع نمی‌توان به عنوان یک ایراد نگاه کرد بلکه باید چنین رویکردی را به‌عنوان یک ویژگی شناخت. تاکید بر ویژگی شناختن این نوع رفتار از این بابت است که موقعیت ما، اینکه در خانه‌ی خودمان هستیم، از یک هواپیما به زمین نگاه می‌کنیم یا از پنجره‌ی آپولو کره‌ی زمین را تماشا می‌کنیم، بر شیوه‌ی تصمیم‌گیری ما اثر می‌گذارد. بنابراین وقتی می‌خواهیم در جهت ایجاد درک مشترک برای تغییر حرکت کنیم به موقعیتی که افراد در آن قراردارند و از آن منظر به مسئله‌ی مورد نظر نگاه می‌کنند باید توجه کرد. برای ایجاد روند تغییر نیاز است تا گفتگوی مشترکی بین افراد حاضر شکل بگیرد. گفتگویی که در جهتی مشخص پیش برود و هدفمند باشد. گفتگویی که از منظر منافع شخصی به منظر منافع جمعی تغییر کند. همانطور که اتو شرامر استاد دانشگاه MIT اشاره می‌کند:

کیفیت نتایج یک سیستم وابسته است به کیفیت رابطه‌ی بازیگران آن و کیفیت رابطه‌ی بازیگران سیستم وابسته است به میزان سطح آگاهی هر بازیگر از منظری که با مسائل برخورد می‌کند.

معمولا در شروع پروژه‌های تغییر تلاش می‌کنیم تا نقطه‌ای که بازیگران اصلی ( مدیران و افراد کلیدی ) آن سیستم از آن به مسائل نگاه می‌کنند را شناسایی کنیم و در قدم بعد به سمت ایجاد نگاه کیهانی حرکت کنیم. نگاه کیهانی با معطوف کردن ذهن و تمرکز افراد بر یک تصویر کلانتر و مشارکت دادن آنها در ساخت همان تصویر کلان شکل می‌گیرد. ما در این شرایط از افراد می‌خواهیم تا در ساخت یک تصویر بزرگ‌تر برای کسب و کارشان یا حتی یک تغییر اجتماعی متمرکز باشند. وقتی افراد در ساخت یک تصویر بزرگ‌تر مشارکت می‌کنند و در واقع از پنجره‌ی آپولو نگاه کیهانی دارند بهتر می‌توانند مسائل را شناسایی کنند و سیستم را به‌شیوه‌ای کارا طراحی کنند. در این شرایط شانس قرارگیری انتفاع فردی در چارچوب انتفاع اجتماعی بالاتر می‌رود. در واقع مسئله‌ای که سعی می‌کنیم با این رویکرد حل کنیم پاسخ به این پرسش است که چرا ما با آگاهی از وجود مسائل، تصمیم‌هایی می‌گیریم که نتیجه‌اش باعث رضایت جمعی نمی‌شود؟ تغییر جهت دوربین یا زاویه‌ی نگاه می‌تواند نوع روایت ما از مسائل و نکاتی که می بینیم را تحت تاثیر قرار بدهد و وقتی از منظر تازه‌ای به موضوع نگاه می‌کنیم به راه‌کارهای متفاوتی نیز برسیم. در این مسیر باید این گفته‌ی اینشتین را در نظر گرفت:

مسائلی که به دلیل سطح آگاهی فعلی ما شکل می‌گیرند با همان سطح آگاهی قابل حل نیستند.

یک نمونه: ارزش‌های مشترک برای رهبری سازمان

بعد از برگزاری چندین جلسه با مدیرعامل یک سازمان، او درباره‌ی دغدغه‌های تعاملی معاونین و مدیرانش صحبت می‌کرد. این‌که گاهی رفتارهای تند و برخوردهای ناگهانی باعث افزایش نارضایتی و خروج نیروها می‌شود و همینطور عدم توافق بر یک هدف مشترک باعث بروز تعارض در جلسات می شود و در نهایت مدیران، کارکنان و مشتریان دچار یک نارضایتی کلی هستند. من جلساتم را با معاونین شروع کردم. در جلسات، مهم‌ترین چیزی که شنیده می‌شد شکایت از مفهومی به اسم سازمان بود. در واقع شیوه‌ی شرح دادن وقایع به‌شکلی بود که مشکلات و تصمیم‌ها به گردن سازمان می‌افتاد و به‌نظر می‌رسید افراد اقدامات خود را درست و به‌جا می‌دیدند و منشا مشکلات را در جایی غیر از خودشان شناسایی می‌کردند. البته این جمله به معنای این نیست که تک تک مدیران و معاونین دچار خطا و ضعف بودند. در یک سیستم وقتی به رفتارها نگاه می‌کنیم باید به محرک‌های رفتاری در آن سیستم که باعث بروز رفتار می‌شود توجه کرد.

برای درک این موضوع خیابانی را تصور کنید که وسط آن یک چاله است. پلیس اعلام کرده که حرکت نکردن بین خطوط جریمه خواهد داشت و یک مامور پلیس ماشین‌های متخلف را جریمه می‌کند. اغلب ماشین‌ها وقتی به چاله می‌رسند، فرمان می‌پیچانند و از مسیر بین خطوط خارج می‌شوند و همین اتفاق باعث جریمه شدن‌شان می‌شود.

در بسیاری مواقع وقتی درباره‌ی رفتارهای سازنده و غیرسازنده در یک سازمان صحبت می‌کنیم به نقش محرک‌ها که شامل مجموع قواعد و قوانین، فر‌آیندهای تشویق و تنبه و نگرش مدیران ارشد در حل مسائل است باید توجه کرد. این موارد تاثیر بزرگی بر شکل‌گیری رفتارها دارد. اما بعدتر توضیح خواهم داد که راه برون‌رفت از چنین موقعیت‌هایی ایجاد آگاهی از موقعیت خود و نوع نگاه و انتخاب‌های فردی و اثر آن بر تصمیم‌های جمعی است.

در همان سازمان و در جلسه‌ای که همه حاضر بودند، توضیح دادم که من کلمه‌ی سازمان را در گفتگو با شما زیاد شنیده‌ام. به‌نظر می‌رسد مجموع تصمیم‌ها و اتفاق‌ها از سازمان نشات می‌گیرد. فقط کنجکاوم بدانم این سازمانی که از او صحبت می‌کنید چه کسی است؟ بعد از طرح این پرسش اتاق ساکت شد. حاضرین کمی به یکدیگر نگاه کردند تا یکی از مدیران گفت سازمان کسی غیر از ما نیست.

گفته‌ی مدیر را تایید کردم و در ادامه توضیح دادم که در جلسات همه درباره‌ی بهبود شرایط پیشنهاد می‌دهند و نظر دارند اما به‌نظر می‌رسد وقتی تصمیم‌ها گروهی می‌شوند کیفیت نتایج متفاوت از چیزی می‌شود که انتظار می‌رود. برای این‌که بتوان تجربه‌ی تصمیم‌گیری گروهی متفاوتی را تجربه کرد توضیح دادم که اگر موافق هستید جلسه‌ای گروهی و متمرکز که دو روز طول می‌کشد را برنامه‌ریزی کنیم تا در آن جلسه سازمان ایده‌آل را طراحی کنیم. همه با این رویکرد موافق بودند. بعدها در جلسه‌ای که در پایان سال برگزار شده بود، در انتهای جلسه گفتم می‌خواهیم برای سال آینده یک هدف مشترک بگذاریم که کلمه‌ی «سازمان» با کلمه‌ی «ما» تغییر کند. دلیل تاکید من روی کلمه‌ی سازمان این بود که مشخصا در جلسات فردی و حتی گروهی نگاه‌ها بیشتر به سمت بیرون بود. یعنی به‌نظر می‌رسید همه منتظر یک ناجی برای ایجاد اصلاحات بودند و نیاز بود تا توجه‌ها از بیرون به درون جلب شود.

جلسه را به‌شیوه‌ای طراحی کردیم که حدود دو و نیم روز طول می‌کشید و قرار شد در هتلی در دامنه‌ی کوه‌های شمالی تهران باشیم. خروج از فضای کار و رفتن به موقعیتی متفاوت از جایی که همیشه در آن مشغول گفتگو هستیم می‌تواند شرایط گفتگو را متفاوت کند. در واقع یک هدفی که به‌صورت غیرمستقیم در این جلسه دنبال می‌شد این بود که افراد با قرارگرفتن در یک فضای غیررسمی و با انجام بازی‌هایی مثل تخته و بیلیارد و حتی قدم زدن در طبیعت به درک متفاوتی از یکدیگر برسند و بتوانند صمیمیت بیشتری را تجربه کنند. برای توجیه برگزاری این جلسه به مدیرعامل توضیح دادم که در چنین جلساتی معمولا اتفاقی که در خارج از اتاق جلسات و گفتگوهای جدی می‌افتد اثر بزرگی بر نتیجه‌ی کار خواهد داشت. به همین دلیل ما سعی کردیم تا برای زمان‌های فراغت شرایطی را فراهم کنیم که شرکت‌کنندگان در این جلسات گفتگو محور بتوانند تجربه شاد و غیرمرتبط با کار کنار هم داشته باشند.

برای برگزاری این جلسه، کل آن سازمان را به‌عنوان یک بدن درنظر گرفتیم و سعی کردیم با دادن هویت انسانی به سازمان نکات ارزشمند موجود درباره‌ی سازمان را شناسایی کنیم. همانطور که دیوید کووپرایدر استاد دانشگاه کیس وسترن مطرح می‌کند در برخورد با یک سازمان می‌توان با دو نگرش مختلف به آن نگاه کرد:

می‌توان سازمان را به‌عنوان مجموعه‌ای از مشکلات دید که باید حل و فصل شود یا می‌تواند سازمان را به‌شکل معمایی دید که باید آن را حل کرد. در حالت اول معمولا رفتار آدم‌ها در برخورد با مسائل به این‌گونه است که مشکلات را لیست می‌کنند، برای آن مقصر پیدا می‌کنند و در نهایت با تاسف می‌گویند ببین ما در چه شرایطی هستیم! اما در حالت دوم تمرکز از مشکلات می‌رود روی نیروهای زندگی بخش. در واقع ما برای ایجاد تغییر در یک سیستم انسانی نیاز داریم به ارزشمندی‌ها به اندازه یا حتی بیشتر از کاستی‌ها توجه کنیم. (درباره چرایی این موضوع بعدتر توضیحات بیشتری خواهم داد.)

به‌عنوان یک مشاور یا کوچ همواره به این موضوع دقت می‌کنم که موقعیت امروز یک سازمان چگونه است. سازمانی که سال‌ها رشد کرده و دستاورد دارد بدون شک ویژگی‌های مثبتی دارد که آن را پیش می‌برد. بنابراین مهم است که سازمان را فقط به‌عنوان مجموعه‌ای از مشکلات ندید بلکه باید آنچه که خوب بوده و درست عمل کرده را هم مورد بررسی قرارداد. به‌همین دلیل وقتی قرار است روند تغییر را طراحی کنیم توجه به آنچه که همین امروز خوب است و می‌تواند خوب‌تر باشد حیاتی است.

به‌همین دلیل بود که سازمان را به‌عنوان یک بدن انسان با نگاه کل‌نگرانه تصویر کردیم و درباره‌ی چیزهایی که ارزشمند است صحبت کردیم. پس از این مرحله بر این پرسش متمرکز شدیم که از حالا بهتر سازمان چگونه است؟ اگر خوبی‌ها به حداکثر برسد سازمان چگونه خواهد بود؟ و در نهایت برای رسیدن به آن موقعیت ایده‌آل چه چیزهایی را باید امروز تغییر دهیم؟ به چه شکل متفاوتی باید کار کنیم و چه قواعدی را در روابط یکدیگر باید رعایت کنیم؟

مجموع این پرسش‌ها باعث شد که گروه مدیران مفهوم رهبری متحد را شکل بدهند و خود را به‌عنوان یک تیم رهبری در نظر بگیرند و برای این‌که بتوانند یک تیم رهبری باشند، ارزش‌هایی مانند رفتار همدلانه یعنی درک دیگری و نگاه از زاویه‌ی دید او، تمرکز بر نتیجه، توجه به شیوه‌ی انجام کارها و … را به عنوان توافق برای همکاری با هم خلق کنند و بپذیرند. نکته قابل توجه در این روند این بود که من به‌عنوان مشاور نقشی در ارائه‌ی آنچه که درست بود نداشتم بلکه تمرکز من بر ایجاد روند و فضایی بود که گفتگوی زاینده، مثبت و مبتنی برنتیجه شکل بگیرد. در واقع تمرکز من بر همراهی افراد در سفینه‌ی آپولو و پیدا کردن نگاه کیهانی بود.

مسیر تغییر تحت تاثیر مداخله‌گران آن است

در اینجا باید یک پرسش اساسی دیگر را طرح و بررسی کرد. عبارت مقاومت در برابر تغییر یک عبارت کلیشه‌ای در ادبیات سازمانی است. درست مثل عبارت فرهنگ. به تجربه درک کرده‌ام که وقتی در جلسه‌ای این عبارت گفته می‌شود که ما برای رسیدن به هدف، فرهنگ نداریم یا ما کاری را نمی‌توانیم انجام دهیم چون فقر فرهنگی داریم یعنی گوینده مسئله را از آن خودش نمی‌داند. این جمله به‌گوش من اینگونه معنا می‌شود:

برای شکل‌گیری مسئله، من مبرا هستم و اگر قرار است مسئله‌ای حل شود چیزی بیرونی باید رخ بدهد. یا یک ناجی بیرون از من باید وجود داشته باشد و من در این موقعیت منفعل هستم.

در واقع گوینده با طرح موضوع فرهنگ معمولا مسئولیت حل مسئله را از دوش خود برمی‌دارد و به گردن ماهیتی نافهموم و مبهم خارج از حیطه‌ی اثرگذاری خودش می‌گذارد. مشابه همین اتفاق برای مقاومت در برابر تغییر هم اتفاق می‌افتد. طرح این موضوع به معنی زیر سوال بردن مقاومت در برابر تغییر نیست. اما تمرکز براین عبارت و این نگرش که تغییر همواره با مقاومت روبرو است باعث می‌شود تا نوع رفتار و اقدام ما در برابر پیشبرد موضوع تغییر تحت تاثیر قرار بگیرد و به‌شیوه‌ای کاملا ناخودآگاه سراغ شیوه‌های از بین بردن تغییر برویم بدون اینکه یک سوال حیاتی‌تر از خودمان بپرسیم. آن پرسش این است:

آیا می‌توانیم تغییر را به‌شیوه‌ای پیش ببریم که در آن سطح مشارکت و همراهی بالا باشد؟

کیفیت پرسش‌هایی که طرح می‌کنیم همواره کیفیت پاسخ‌هایی که به‌‌دست می‌آوریم را تعیین می‌کند. در واقع وقتی در موضع پیشبرد یک تغییر می‌ایستیم باید به مفروضات و نوع نگاه‌مان به مسائل آگاهی داشته باشیم. در چنین شرایطی من به‌عنوان یک رهبر سازمان اگر با پیش‌فرض مقاومت در برابر تغییر با مسئله برخورد کنم، بدون شک شیوه‌های متفاوتی را نسبت به زمانی پیش خواهم گرفت که پرسشم در جهت افزایش همراهی در تغییر باشد.

هدفم از طرح این بحث در این مقطع این است که کیفیت یک روند تحولی وابسته است به کیفیت پیش‌فرض‌های فرد یا گروه پیش‌برنده‌ی تحول. مسیر تغییر همواره تحت تاثیر رویکردها و پیش‌فرض‌های مداخله‌گران آن است. این جمله مبین این نکته است که ایجاد تحول، یک فرآیند از درون به بیرون است و یک نگاه از درون به بیرون می‌خواهد. یک رهبر تغییر زمانی که در روند ایجاد تغییر پیش می‌رود بسیار نیاز دارد که قدرت پرسش‌گری از خود، مفروضات فردی، برداشت‌ها و معناسازی‌ها و در نهایت نتیجه‌گیری‌هایش را بررسی کند و بتواند نگاه کیهانی به خود نیز داشته باشد.

بازیگران تئاتر برای تقویت نقش‌آفرینی خود سعی می‌کنند قالبیتی با عنوان چشم سوم را در خود تقویت کنند. در واقع بازیگران حرفه‌ای تئاتر می‌توانند خود را از بیرون ببیند و متوجه شوند که فیگور بدنی و شیوه‌ی حرکت‌شان روی صحنه آیا هماهنگ با سناریو و ابعاد زیبایی‌شناختی هست یا نه. هرچقدر آگاهی بازیگر به موقعیت خودش بالاتر می‌رود، کیفیت نقش‌افرینی او در تعامل با تماشاچی و هم‌بازیانش افزایش پیدا می‌کند و می‌تواند حس زندگی کردن و زنده بودن نقش را بیشتر به مخاطب منقل کند. رسیدن به این موقعیت برای بازیگر از پذیرش نقش خود روی صحنه و اینکه او بخشی از یک کل بزرگ‌تر است آغاز می‌شود. بازیگر می‌داند که هر حرکت او می‌تواند در شکل‌گیری یک کل بزرگ‌تر و تجربه‌ی مخاطب اثرگذار باشد و با اشراف به این حقیقت سعی در بازآفرینی خود در جهت هدفی بزرگ‌تر می‌کند.

زمان‌هایی پیش می‌آید که در سازمان‌ها صحنه، اجزای آن و نقش بازیگران دیگر را گم می‌کنیم و صرفا بنا به عادت‌های همیشگی تصمیم می‌گیریم و اقدام می‌کنیم. در این شرایط خاطراتی که از گذشته داریم نقش کلیدی در شیوه‌ی برخورد با مسائل خواهد داشت. مثلا اگر فردی قبلا برای ایجاد یک تغییر تلاش کرده باشد و به نتیجه نرسیده باشد به احتمال زیاد در موقعیت امروز به این نتیجه می‌رسد که اگر حالا هم اقدامی کنی به نتیجه‌ای نخواهی رسید.

در مجموع جلسات مصاحبه در یک سازمان این عبارت تکراری را می‌شنیدم که شما چندمین مشاور هستید که در طول این سال‌ها آمده‌اید. دست آخر ما اینجا هستیم و مشاورها می‌آیند و می‌روند. شنیدن این جمله از این جهت برایم جالب بود که یک نوع عدم‌پذیرش برای درک موقعیت در پس آن نهفته بود. مشابه این عبارت را در سازمان‌ها در موقعیت‌های مختلفی می‌توان شنید. مثلا فردی که تازه وارد سازمان شده، انگیزه و انرژی بالایی دارد و یک چالشی را شناسایی می‌کند و با خوشحالی برای مرتفع شدن چالش پیشنهاد می‌دهد اما بازخوردی که از همکاران قدیمی‌تر دریافت می‌کند خنده، تمسخر و احتمالا بیان این عبارت است که:

فعلا با هیجان وارد شده و پیشنهاد می‌دهد. یک ماه بعد متوجه می‌شوی که اینجا بهتر است سرت به کار خودت گرم باشد.

بنابراین در ایجاد روند تغییر همانقدر که در حل چالش که ممکن است به‌نظر چیزی فراتر از مسائل انسانی به چشم بیاید نقطه‌ی شروع نگاه به خود و درک موقعیتی است که در صحنه‌ی تغییر نسبت به نقش خود و دیگر بازیگران این صحنه باید داشت. همانطور که قبل‌تر هم اشاره کردم شکل‌گیری یک روند تغییر درباره‌ی درست شدن چیزی بیرون از روابط انسانی نیست و همینطور درباره‌ی تغییری خارج از نوع نگاه و درک فرد نسبت به آن چالش نیست. در قدم اول باید زاویه‌ی دوربین را تغییر داد و موقعیت خود نسبت به موضوع را بررسی کرد.

پیشبرد این بحث نیاز دارد تا ابعاد مختلف و جنبه‌های متفاوتی را در حوزه‌ی تغییر فردی و تغییر سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد که در مطالب بعد به آنها خواهم پرداخت.

در این مطلب ریسک‌های موجود و استراتژی‌هایی که به‌نظرم می‌رسد مدیران باید اتخاذ کنند را توضیح خواهم داد.

افزایش میزان مهاجرت

قصد داشتم برای این مطلب با عدد و رقم صحبت کنم و آمار مهاجرت از ایران را طی سال‌های گذشته بررسی کنم که متاسفانه به آمار دقیقی نرسیدم. مطابق اطلاعات داخلی ایران در سال‌های اخیر جزو ۵۰ کشور صادر کننده‌ی نیروی دانشی نبوده اما مطابق آماری که صندوق بین‌المللی پول در سال ۸۸ اعلام کرده، ایران در آن زمان رتبه‌ی اول خروج مغزها در بین کشورهای توسعه نیافته یا در حال توسعه را داشته. در نهایت چیزی که از جستجوها دستگیرم شد این بود که مطابق همیشه ما یک آمار جهانی داریم و مجموعه‌ای تکذیبیه‌ی داخلی.

به‌همین دلیل من اکتفا می‌کنم به تجربه‌ی خودمان در زندگی شخصی و در محیط کار و دوستان و قوم و خویش‌هایی که از ایران رفته‌اند. چند وقت پیش با مدیرعامل یکی از شرکت‌های قدیمی حوزه‌ی IT گپ می‌زدم که به نکته جالبی اشاره کرد. می‌گفت در تورنتو با یکی از دوستانش برای پیاده‌روی به‌ منظقه‌ای رفته بودند و مدام در حال سلام و احوال‌پرسی با دیگران بود. (وزن شوخی و غلو را هم در نظر بگیرید.) دوست همراهش ازش می‌پرسد تو که اینجا زندگی نمی‌کنی چرا همه باهات آشنا هستند که پاسخ می‌ده اغلبشون یا در شرکت من کار می‌کردند یا به‌نوعی تو صنعت خودمون باهاشون در ارتباط بودیم.

نرخ مهاجرت برای رشته‌های خاصی بیشتر از رشته‌های دیگر است که فکر می‌کنم رشته‌های مرتبط با IT در صدر موضوع قرار داشته باشد. (اگر کسی آمار موثقی داره ممنون می‌شم در کامنت‌ها لینکش رو بگذاره.)

خاطرم هست از دوره‌ی رئیس جمهور قبلی چالش مهاجرت شدت گرفت به‌نوعی که در مقطعی اغلب نیروهای کارکشته و قوی (حداقل در حوزه‌ی IT) موقعیت‌های کاری و تحصیلی مناسبی پیدا کردند و از ایران رفتند. میزان مهاجرت رابطه‌ی مستقیمی با نرخ تورم، بازار ارز، سیاست‌های خارجی و داخلی و در نهایت مهم‌ترین آنها امید به‌ آینده است. در دوره‌ی هشت ساله‌ی محمود احمدی‌نژاد نرخ مهاجرت به‌دلیل ابهام در شرایط مملکت و چالش‌های سیاسی داخلی به‌خصوص از سال ۸۸ و جهش قیمت دلار باعث شد تا موج ناامیدی در کشور افزایش پیدا کند و مهاجرت به‌عنوان یک گزینه جلوی چشم مردم باشد. این نکته را باید توضیح بدهم که شاید میزان مهاجرت موفق از ایران یعنی کسانی که پذیرفته می‌شوند را باید به‌عنوان آمار خروج در نظر گرفت اما فکر می‌کنم وجود گزینه‌ی مهاجرت مهم‌تر از میزان خروج واقعی است. به این دلیل که تعداد زیادی از کسانی که تصمیم به مهاجرت می‌گیرند یا امکان مالی برای مهاجرت را ندارند و یا از طرف کشورهای پذیرنده رد می‌شوند.

پیش‌بینی من در شرایط فعلی که الگویی مشابه سال‌های قبل دارد یعنی دلار دوباره جهش قیمت داشته و همینطور خروج آمریکا از برجام و بازگشت تحریم‌ها که می‌تواند دوباره منجر به افزایش نرخ تورم شود، این است که باز موجی از ناامیدی و فشار را به مردم وارد می‌کند. (همین حالا هم این اتفاق افتاده) آخرین گزارشی که بانک جهانی از رشد اقتصادی ایران منتشر کرده نشان می‌دهد که این پیش‌بینی وجود دارد که تا سال ۲۰۲۱ ایران روی نرخ رشد متوسط چهار درصد سالانه حرکت کند. البته در گزارش منتشر شده پایدار شدن تولید و فروش نفت و همینطور ورود سرمایه‌ی خارجی به‌عنوان مبنای تحلیل قرار گرفته که با خروج آمریکا از برجام به‌نظر می‌رسد این روند تحت تاثر جدی قرار بگیرد. (در هر صورت من تخصصی در اقتصاد ندارم و احتمالا فاکتورهای مهمی را در تحلیل خودم در نظر نگرفته‌ام.)

اما این روند می‌تواند نشان بدهد که ما دوباره با موج مهاجرت روبرو خواهیم بود و این یعنی هرچقدر در سال ۹۷ پیش‌برویم پروسه‌ی جذب برای مشاغل دانشی سخت‌تر خواهد شد و این روند می‌تواند در سال ۹۸ سخت‌تر هم شود.

اینجا نیاز هست تا منظورم از سختی را توضیح بدهم.

درخواست حقوق بالاتر

در شرایطی که کسب و کارها با چالش‌های اقتصادی روبرو خواهند شد، معمولا تلاش مالکان کسب و کار بر مدیریت هزینه‌ها و تمرکز بر افزایش کارایی خواهد رفت. این یعنی به‌احتمال زیاد فشار کاری که افراد در روزهای کاری خود تجربه می‌کنند افزایش پیدا می‌کند. بر همین اساس افرادی که در سازمان‌ها مشغول به‌کار هستند و حتی آنهایی که از بیرون می‌خواهند وارد شوند، براساس شرایط کشور درخواست حقوق بالاتر خواهند کرد. حقوقی که با محاسبات ساده می‌تواند نشان بدهد که نیاز آنها برای داشتن زندگی مورد انتظار آنهاست و از طرفی ممکن است از سمت منابع‌انسانی سازمان، توانایی آنها با میزان حقوق درخواستی مطابقت نداشته باشد و یا در محدوده‌ی حقوق‌های تعریف شده‌ی آن شرکت نگنجد.

براساس تجربه می‌توانم بگویم که در سال‌های قبل چالشی‌ترین بخش جذب و نگهداشت نیرو برای مدیران، مذاکرات حقوق بوده و همواره برقراری تعادل بین تقاضای عدد مورد نیاز افراد و آنچه که یک شرکت می‌تواند پرداخت کند از کارهای سخت و حتی نشدنی برای مدیران بوده است.

در نهایت پیش‌بینی من این است که کارجوها به فاکتور درآمد ثابت در زمان کوتاه بیشتر توجه خواهند کرد تا درآمد متغیر در بازه‌ی یک‌ساله‌ی‌ قرار داد کار. برخی از شرکت‌ها پرداخت متغیر قابل توجهی دارند که می‌تواند درآمد کل یک فرد را در طول سال نسبت به حقوق درخواستی‌اش در ابتدای سال افزایش بدهد اما نکته‌ای که با آن در شرکت‌ّای مختلف روبرو شده‌ام، به‌دلیل شرایط ناپایدار کشور، افراد بیشتر ترجیح می‌دهند روی پولی که در پایان ماه دریافت می‌کنند برنامه‌ریزی کنند تا پولی که ممکن است در پایان سال یا یک‌دوره‌ی ارزیابی نصیبشان شود.

افزایش میزان آزاد کاری (فریلنسینگ)

در چنین شرایطی معمولا هر فرد بیشتر هزینه و فایده‌ها را حساب می‌کند. البته مدل محاسبه‌ی هزینه و فایده معمولا اثر آینده را در نظر نمی‌گیرد و تمرکزش بر آنچه همین حالا اتفاق می‌افتد است. در مشاغلی که امکان آزادکاری وجود دارد این روند رو به افزایش میل خواهد کرد. یعنی افراد تلاش می‌کنند با صرف میزان زمان کمتر درآمد بیشتر داشته باشند یا حداقل نسبت درآمد و تعهد را متعادل کنند. البته روند آزادکاری در دنیا بحث بسیار جدی است و همین حالا هم گروهی از افراد با عنوان Nomad در دنیا وجود دارند که در هر بازه‌ی زمانی یک گوشه‌ای از دنیا هستند و برای کار به یک لپ‌تاپ و اتصال اینترنت نیاز دارند. در کشورهای توسعه یافته آزادکاری به‌عنوان یک سبک کار و زندگی شناخته می‌شود اما در ایران عقیده دارم که نمی‌توان از مزایای واقعی آزادکاری به دلیل بالا بودن هزینه‌های سفر و اقامت استفاده کرد و بیشتر فرصتی است برای رهایی از سختی‌های کار.

به‌همین دلیل شرکت‌هایی که در تلاش برای جذب نیروهای با تخصص بالا هستند خود را در موقعیتی خواهند دید که شانس جذب این گروه‌ برایشان کمتر می‌شود. این موضوع به این معنی است که شرکت‌ها در شرایطی که نیاز مبرم به آن تخصص‌ها دارند بیشتر باید خودشان را با شرایط متخصصین وفق بدهند. این روند نشان خواهد داد که برای جذب بهتر نیروی کار مورد نیاز شرکت‌ها باید شرایط کاری منعطف‌‌تری نسبت به گذشته ایجاد کنند. به این معنی که ساعت‌های کاری منعطف یا امکان دورکاری می‌تواند تبدیل شود به مزیت.

این روندی است که در شرکت‌های دانشی خارجی هم می‌توان دید. موضوع ساعت کار عملا در این شرکت‌ها حذف شده و کارکنان امکان این را دارند که یک یا دو روز از خانه یا هرجایی که علاقه‌مند هستند کار کنند.

افزایش سطح استرس و اثر آن در کارکرد

تغییرات اقتصادی، پیش‌بینی ناپذیر بودن و تابع بودن برنامه‌ی زندگی با شرایط مبهم جامعه باعث می‌شود تا سطح استرس افراد بالا برود. این افزایش سطح استرس می‌تواند منجر به کاهش کارایی بروز تعارضات درون تیمی و تعارض با مشتری شود. از کسی که تحت فشارهای زندگی است نمی‌توان انتظار داشت که در تمام موقعیت‌هایی که با آن روبرو می‌شود موفق باشد و حرفه‌ای برخورد کند. شرکت‌ها هم به‌دلیل عدم پایداری در وضعیت اقتصادی تلاش می‌کنند تعهدات ماهانه‌ی خود را پرداخت کنند و افزایش میزان حقوق به‌شیوه‌ای که باعث شود کارکنان تغییر تورم را تجربه نکنند به‌سختی امکان‌پذیر خواهد بود و می‌تواند باعث بروز ریسک در پایداری کسب و کار شود. (توجه داشته باشید که بیشتر درباره‌ی شرکت‌های دانشی که بزرگ‌ترین مرکز هزینه‌ی آنها نیروی انسانی است صحبت می‌کنم.)

در این شرایط همواره پارادوکس پرداخت و دریافت در شرکت‌ها برقرار است. یعنی شرکت‌ها تلاش می‌کنند به تعهدات خود پایبند باشند اما تجربه‌ی کارکنان از میزان دریافتی‌شان اینگونه است که این رقم مطابق با میزان کاری که انجام می‌دهند نیست. بخش عمده‌ی این تجربه الزاما به‌خاطر شرایط کاری آن شرکت نیست بلکه یک وضعیت اجتماعی است و وقتی در این نوع از نارضایتی عمیق می‌شویم می‌بینیم که حتی عدد پرداختی به‌نسبت تخصص، تجربه و کار در تعادل است اما تجربه‌ی اجتماعی زندگی در کشور باعث می‌شود همواره سطحی از نارضایتی وجود داشته باشد.

افزایش استرس همانطور که توضیح دادم می‌تواند منجر به کاهش کارایی شود. بنابراین بهتر است شرکت‌ها به این موضوع فکر کنند که برنامه‌هایی برای کاهش استرس داشته باشند یا بخشی از هزینه‌های منابع‌انسانی را صرف سلامت فیزیکی و روحی کارکنان کنند. معمولا سرانه این نوع از هزینه‌ها به‌لحاظ عددی آنقدر نیست که بخواهد مستقیم پرداخت شود و از طرف دیگر نبود چنین رویکردهایی هم می‌تواند به نگهداشت و کارایی کسب و کار لطمه بزند که منجر به خسارات بیشتری خواهد شد.

تمرکز بر کاهش هزینه‌ی زندگی

افزایش تورم منجر به افزایش هزینه‌های زندگی می‌شود. یعنی به‌عنوان یک شهروند وقتی هرکدام از ما می‌بینیم که تا سال گذشته همین موقع می‌توانستیم کارهایی را انجام بدهیم که امروز دیگر نمی‌توانیم، این موضوع به ما حس عقب ماندن از زندگی می‌دهد. شرکت‌ها به‌دلیل گردش مالی که می‌توانند ایجاد کنند و همینطور براساس تعداد پرنسل خود می‌توانند در این شرایط برنامه‌هایی را تدوین کنند که منجر به کاهش هزینه‌ی زندگی افراد شود. مثلا برای استفاده از خدمات ورزشی یک فرد خودش به تنهایی اگر اقدام کند باید در ماه هزینه حدود ۲۰۰ هزارتومان پرداخت کند اما یک شرکت می‌تواند طرف قرارداد همان مجموعه‌ی ورزشی شود و هزینه را به نصف کاهش بدهد. این یک مثال بسیار ساده است. اما منظور اصلی این است که شرکت‌ها با طراحی برنامه‌های رفاهی که تمرکز بر کاهش هزینه‌ی زندگی کارکنان دارد و ایجاد موقعیت‌هایی که انجام آن به تنهایی برای کارکنان می‌تواند گران باشد، می‌توانند سطح رضایت را افزایش بدهند. هزینه‌های درمانی، بیمه‌های تکمیلی سلامت، هزینه‌های بیمه‌ی خودرو و ... از این دست است. مثلا برای بیمه شخص ثالث خودرو به‌صورت متوسط (اگر اشتباه نکنم) باید مبلغی بین یک میلیون و دویست تا یک میلیون و پانصدهزار تومان هزینه کرد. گرفتن تخفیف‌های گروهی از نمایندگان بیمه، ایجاد شرایط پرداخت اقساطی و .. می‌تواند به کارکنان کمک کند. در کنار این‌ها صندوق‌های تعاونی درون شرکتی و برای اعطای وام بدون بهره یا کم‌بهره هم می‌تواند راه‌کار دیگری باشد.

باید دقت کرد که این نوع از خدمات به‌سرعت عادی می‌شود و شرکت‌ها در امور رفاهی باید هماهنگی خوبی با بخش توسعه‌ای منابع‌انسانی داشته باشند و بتوانند بصورت مستمر سطح رضایت کارکنان را بسنجند و برنامه‌های خود را مطابق با تجربه‌ی کارکنان تنظیم کنند و نه آنچه که خودشان فکر می‌کنند خوب است. در واقع این روند، روند طراحی تجربه‌ی کاری است برای این‌که سطح استرس، میزان هزینه‌های زندگی و تجربه‌ی کاری مطلوب‌تر شود.

جمع‌بندی

مواردی که نوشته‌ام براساس گفتگوهایی که در این مدت با مدیران داشته‌ام و شنیدن دغدغه‌هایشان بوده است. شکی نیست که این شرایط در صنایع مختلف متفاوت خواهد بود و قطعا مواردی وجود دارد که در این مطلب به آنها اشاره نشده است.

دیدگاه شما در موقعیت فعلی کشور نسبت به موضوع منابع‌انسانی چیست؟

اگر به‌عنوان یک مدیر در مجموعه‌ای فعالیت می‌کنید، بزرگ‌ترین چالش شما چیست و چه راه‌کاری برای آن داشته‌اید؟

حالا سوالی که باید به آن فکر کرد و برایش در جستجوی پاسخ بود این است که چطور هدف‌گذاری کنیم که دور از فانتزی‌ها باشد و بتواند به ما انگیزه‌‌ی حرکت بدهد و خود اهداف باعث نشوند که در پایان یک سال (یا یک دوره) وقتی کارنامه‌مان را نگاه می‌کنیم احساس کنیم کار خاصی انجام نداده‌ایم؟ و همینطور چه عواملی پایبندی ما به اهداف را متزلزل می‌کند و باعث می‌شود کارهایی را نیمه کاره رها کنیم؟

در بخش‌های زیر نکاتی که در این‌باره مهم هستند و کمتر درباره‌ی آنها صحبت می‌شود را توضیح می‌دهم.

تنها چیزی که درباره‌ی آینده می‌دانیم این است که متفاوت خواهد بود.

درک آینده

باید بپذیریم که انسان نسبت به پیش‌بینی آینده ناتوان است. همیشه هم بوده. حداقل تا اینجای تاریخ بشر که رسیده‌ایم، ما نتوانسته‌ایم درک دقیقی از آینده داشته باشیم. آینده برای ما شبیه موجودی مبهم و پیچیده است که در هر زمانی می‌تواند شکل و قیافه‌ی خودش را تغییر بدهد و با چیزی که ما تصور می‌کردیم یا می‌کنیم متفاوت شود. در واقع منشا یکی از بزرگ‌ترین ترس‌های بشر رویارویی با آینده است. آینده‌ای که همواره آبستن اتفاق‌هایی است که در دامنه قدرت پیش‌بینی ما نمی‌گنجد.

خاطرم هست در زمان کودکی وقتی قرار بود کسی به خانه‌مان بیاید، برای خودم از زمان رسیدنش رویاپردازی می‌کردم. به این فکر می‌کردم که چه بازی‌هایی می‌کنیم و چه حرف‌هایی می‌زنیم. این تصور به من هیجان زیادی می‌داد و برای رسیدن آن فامیل یا دوست لحظه‌شماری می‌کردم. ممکن بود به هر دلیلی شرایطی پیش بیاید که آن فرد مورد نظر به خانه‌مان نیاید. وقتی این موضوع را می‌فهمیدم انگار دنیا روی سرم خراب می‌شد. در واقع آن‌چیزی که باعث حال بد می‌شد این بود که من چنان آینده‌ی مورد انتظار را قطعی می‌دیدم که تصوری از محقق نشدنش نداشتم و وقتی انتظار برآورده نمی‌شد حال بدی شکل می‌گرفت.

وقتی به آینده به‌عنوان یک موقعیت ثابت و حتمی نگاه کنیم در تصمیم‌گیری و انتخاب اهداف دچار خطای قطعیت می‌شویم که باعث ناامیدی ما می‌شود. وقتی ما تصور می‌کنیم که اهدافی که امروز متصور هستیم حتما باید رخ دهند، اگر روزهای پیش‌رو آن‌گونه که ما انتظار داریم پیش نروند یا اتفاق‌هایی بیافتد که خارج از تصور ما باشد، در این شرایط دچار یک سرخوردگی درونی می‌شویم. اما برای این‌که درک بهتری از آینده داشته باشیم نیاز است تا بفهمیم که ما چگونه آینده را تصور می‌کنیم؟

یادآوری آینده

شاید از خودتان پرسیده باشید که تصاویری که ما در ذهنمان درباره‌ی آینده متصور می‌شویم از کجا نشات می‌گیرد؟ همه‌ی ما رویاهایی داریم و به خود آینده‌مان فکر می‌کنیم. اما منبع این تصاویر کجاست؟

Daniel Schacter یکی از محققان برجسته در حوزه‌ی نئوروساینس است که درباره‌ی کارکرد مغز و شیوه‌ی بازسازی و یادآوری خاطرات و دانسته‌ها، پژوهش‌های قابل‌ توجهی انجام داده. Schacter در مقاله‌ی Remebering the past to imagine the future توضیح می‌دهد که مغز ما وقتی می‌خواهد خاطراتی را یادآوری کند، شبکه‌ی عصبی را فعال می‌کند و بخش‌های دانسته‌های ما یا قطعاتی از خاطراتی که داریم را کنار هم می‌گذارد و یک تصویر از گذشته می‌سازد. نکته جالب توجه این است که همین مکانیزم برای تصور کردن آینده فعال می‌شود. یعنی وقتی ما به آینده فکر می‌کنیم در واقع تصویر کامل‌تر شده‌ای از خودمان را براساس تجربیات گذشته‌مان می‌سازیم. این تحقیق نشان می‌دهد که آینده‌ی ما همواره تحت تاثیر گذشته‌مان است. به این مفهوم می‌گوییم یادآوری آینده.

مثلا اگر برای سال جدید تصمیم می‌گیریم که زبان انگلیسی خود را تقویت کنیم به این دلیل است که ما تجربه‌ای از گذشته درباره‌ی ضعف در زبان انگلیسی داشته‌ایم و وقتی به آینده فکر می‌کنیم مغز ما احتمالا خاطراتی از ناکامی‌های ما در صحبت کردن یا خواندن انگلیسی را یادآوری می‌کند و ما به این نتیجه می‌رسیم که برای سال آینده باید زبان خود را تقویت کنیم.

نتیجه‌‌گیری که می‌توان از این تحقیق کرد این است که تصور آینده و اهداف آینده مستقل از تجربیات ما نیست و اتفاقا اهدافی که برمبنای تجربیات گذشته طراحی شوند می‌تواند شانس محقق شدن بالایی داشته باشند چون مبتنی بر یک نیاز تجربه شده است. خطایی که در این شرایط رخ می‌دهد این است که ما اهدافی را انتخاب می‌کنیم که فکر می‌کنیم خوب است که انتخاب کنیم. اهدافی که شاید همسویی کمی با نیازهای ما داشته باشند و منبع الهام آنها درون ما نباشد بلکه توصیه‌ی دیگران یا خواست اجتماعی باشد. مثلا اگر انجام کاری در جامعه باب شود، شانس این‌که ما هم آن کار را به‌عنوان هدف انتخاب کنیم بالا می‌رود و همینطور چون اهداف مبتنی بر نیاز درونی نیست یا کمتر مبتنی بر نیاز درونی است، شانس موفقیت‌مان را هم در رسیدن به آن کاهش داده‌ایم.

قوی سیاه

نسیم نیکلاس طالب در کتاب قوی سیاه توضیح می‌دهد که تا مدت‌ها انسان‌ها تصور می‌کردند قو موجودی سفید است تا اینکه استرالیا کشف شد و پرنده‌ای آنجا وجود داشت که شبیه قو بود اما به رنگ سیاه.

نسیم طالب از این مثال استفاده می‌کند و توضیح می‌دهد که پدیده‌هایی در جریان زندگی رخ می‌دهند که امکان رخ دادن آنها کم است اما وقتی پدیدار می‌شوند اثر شگرفی دارند. مثلا اختراع تلفن، شکل‌گیری اینترنت و افول اقتصادی ۲۰۰۹ نمونه مواردی هستند که به‌عنوان قوی سیاه شناخته می‌شوند.

در برابر قوی سیاه می‌توان این استراتژی را داشت که ببینیم از بروز این پدیده چه چیزی می‌توانیم بگیریم و قوی‌تر شویم.

وقتی به اهداف به‌عنوان موقعیت‌های فیکس و ثابت نگاه می‌کنیم، ممکن است با پدیدار شدن یک قوی سیاه تمام آنچه که رشته کرده بودیم پنبه شود. قوهای سیاه، همانطور که توضیح دادم به ندرت پدیدار می‌شوند اما اگر پدیدار بشوند اثر بزرگی روی زندگی دارند. مثلا از دست دادن یک عزیز، یا خروج از یک محیط کاری یا مهاجرت می‌تواند نمونه‌هایی از قوی سیاه در زندگی شخصی باشد.

نسیم طالب توضیح می‌دهد که همیشه چیزهایی هست که ما نمی‌دانیم و همان‌ها هم روی مسیر ما اثر می‌گذارند.

خطای دیگری که در هدف‌گذاری مرتکب می‌شویم این است که تصور می‌کنیم همه‌ی جنبه‌های کار را سنجیده‌ایم و چیزی از قلم نیفتاده و وقتی وسط راه با یک قوی سیاه روبرو می‌شویم، دست از کار می‌کشیم.

هزینه‌ی مستغرق

فرض کنید شما به رستورانی رفته‌اید و غذا سفارش داده‌اید. شما با خوردن دو سوم از غذایتان سیر می‌شوید و یک‌سوم باقی‌مانده به میزانی نیست که بخواهید آن را همراه خود ببرید. بنابراین احتمالا با خودتان فکر می‌کنید که چون پول غذا را پرداخت کرده‌ام، پس بهتر است باقی‌مانده‌ی غذا را هم بخورم. پس تلاش می‌کنید که هرچه که روی میز باقی‌مانده رو نیز بخورید. بعد از این اتفاق شما درگیر سنگینی ناشی از خوردن غذای اضافه می‌شوید، کسل خواهید شد و احتمالا دچار دل‌درد و حتی ممکن است کارتان به دکتر بکشد. در این‌صورت شما متحمل هزینه‌ی بیشتری شده‌اید که در ابتدا برایتان قابل محاسبه نبود. این می‌تواند یک تعریف ساده از هزینه‌ی متسغرق باشد.

بعضی شرایط در کار و در زندگی هست که ما هزینه‌‌ی آن را پرداخت کرده‌ایم و چون فکر می‌کنیم که برایش هزینه‌ کرده‌ایم پس باید تا پایان کار پیش برویم. در صورتی‌که هزینه‌ی ناشی از تا پایان کار پیش رفتن می‌تواند بیشتر از هزینه‌ی دست کشیدن باشد. من معمولا این شرایط را در افرادی دیده‌ام که در رشته‌ای تحصیل کرده‌اند یا مشغول به‌کاری هستند که علاقه‌ای به آن ندارند. وقتی صحبت از تغییر می‌شود می‌گویند پس سال‌هایی که صرف این کار کرده‌ام چه می‌شود؟

در این شرایط ما فرض می‌کنیم برای جلوگیری از بی‌معنی شدن هزینه‌ی گذشته آینده را هم خرج کنیم. مفهوم هزینه‌ی متسغرق می‌تواند عامل مهمی در ادامه دادن یا دست کشیدن از اهداف باشد. خطایی که در این شرایط دچار آن می‌شویم تداوم دادن کاری است که امروز برایش انگیزه‌ای نداریم یا ضرورتش را از دست داده است. در این شرایط ما خود را متحمل صرف هزینه‌‌ی بیشتری می‌کنیم و به‌سرعت انگیزه‌های خود را از دست می‌دهیم.

بنابراین با توجه به نکات قبل، ما هرچقدر در مسیر اهداف پیش می‌رویم بیشتر با ماهیت آن هدف و فرصت‌ها و چالش‌هایش آشنا می‌شویم. ما در طول مسیر چیزهایی را می‌فهمیم که در ابتدا هرگز نمی‌توانستیم متوجه شویم و این طبیعی است که آگاهی ما در طول مسیر بیشتر از نقطه‌ی شروع‌مان باشد. ما با آگاهی بیشتر تصمیمات بهتری هم می‌گیریم. بنابراین شاید بتوان اینطور گفت که ما در شروع هدف درست و غلط نداریم بلکه بیشترین هنر را باید در مسیر نشان بدهیم و خودمان را با شرایط جدید تطبیق بدهیم. به‌عبارت دیگر شروع کردن مهم‌تر است تا نشستن و فکر کردن به اخذ تصمیم درست.

رویاهای بزرگ و مبهم

توضیح این بخش چیزی جدای از مباحث قبلی نیست. وقتی ما به آینده فکر می‌کنیم، همانطور که توضیح دادم پتانسیل فانتزی‌سازی بالایی داریم. وقتی ما تصاویر مبهمی در ذهنمان می‌سازیم و می‌خواهیم آن چیزی که تصور کرده‌ایم اتفاق بیافتد معمولا به این فکر نمی‌کنیم که آن موقعیت ایده‌آل قرار است چطور شکل بگیرد؟ بنابراین ما صرفا با داشتن یک تصویر می‌خواهیم به استقبال آینده برویم.

وقتی با این ابهام قدم در مسیر آینده می‌گذاریم، یک‌جاهایی به این نتیجه می‌رسیم که هدف پیش‌رو آنقدر بزرگ است که از پس‌اش برنمی‌آ‌ییم و همین هم باعث می‌شود که در شروع یا میانه‌ی راه ناامید شویم و احساس کنیم یا هدف اشتباهی را انتخاب کرده‌ایم و یا موضوع آنقدر مبهم است که از پس کار برنمی‌آییم و همین باعث می‌شود که گفتگوی درونی ما با خودمان تبدیل شود به خودنقدگری. یعنی به خودمان می‌گوییم: «باز هم اشتباه کردی.» یا «دیدی از پس‌اش برنمیای؟» و این چرخه مستقیما باعث کاهش اعتماد به‌نفس ما می‌شود.

خودمرورگری (جلسه با خود)

اگر مطالب مربوط به هک کارایی (قسمت اول، قسمت دوم، قسمت سوم) را مطالعه نکرده‌اید، پیشنهاد می‌کنم که آن سه مطلب را مطالعه کنید. در آنجا توضیح داده‌ام که داشتن سیستم برای پیشبرد کارها مهم‌تر از هر چیز دیگری است. سیستمی که به ما کمک می‌کند بتوانیم اقداماتی که مهم است را منظم انجام بدهیم.

همانطور که در بخش هزینه‌ی مستغرق توضیح دادم، آگاهی ما در طول مسیر بیشتر از نقطه‌ی شروع می‌شود. به‌همین دلیل هم نیاز است تا هر از گاهی از خودمان بپرسیم که در طول مسیر چه چیزهایی فهمیده‌ایم. برای این‌کار نیاز است تا در دوره‌های منظم جلساتی با خودمان تنظیم کنیم و خودمان و یادگیری‌هایمان را مرور کنیم. شما وقتی می‌خواهید به موقعیت جغرافیایی بروید که برایتان ناشناخته است، در طول مسیر هر از گاهی می‌ایستید، مسیر را کنترل می‌کنید که بفهمید در جهت درست هستید یا نه. خودمرورگری چیزی شبیه به این موضوع است. یعنی شما به خودتان آگاهانه توقف می‌دهید که سطح آگاهیتان از موقعیتی که دارید را افزایش بدهید و با این افزایش آگاهی تصمیم‌های بهتر بگیرید.

پرسش‌های کلیدی برای خودمرورگری

آن چیزی که ما در طراحی اهداف نیاز داریم این است که بعد از این‌که تصویری از آینده را متصور شدیم، با خودمان درباره‌ی آن گفتگو کنیم. یعنی باید از خودمان پرسش‌های زیر را بپرسیم:

اگر هدفی که انتخاب کرده‌ام محقق شود، انتظار دارم چه نتیجه‌ای بگیرم؟

اگر به نتیجه‌ی مورد انتظار برسم، چه چیزی نسبت به امروز متفاوت خواهد شد؟

وقتی به هدفم فکر می‌کنم اولین قدمی که باید بردارم چیست؟

انتظار دارم تا پایان یک ماه یا دو ماه آینده چه اتفاقی افتاده باشد؟

پرسش‌های بالا باعث شکل‌گیری یک گفتگوی درونی می‌شود. گفتگوهای درونی که ما با خودمان داریم تاثیر بالایی روی تصمیم‌های ما و همینطور شکل‌گیری احساسات ما دارد. به‌همین دلیل برای این‌که شما بتوانید یک هدف را برای خودتان شفاف کنید و در مسیر آن بمانید هم در شروع و هم در مسیر باید با خودتان درباره‌ی هدف صحبت کنید. این پرسش‌ها را می‌توانید در طول مسیری که پیش می‌روید هم مدام از خودتان بپرسید.

نوبت شما

چه به‌عنوان مدیر که به‌دنبال دست‌یابی به نتایج مورد اننظار تیم‌اش است و چه به‌عنوان فردی که به‌دنبال رسیدن به خواسته‌های شخصی خود هستید، موارد بالا می‌تواند به شیوه‌ی تفکر شما درباره‌ی اهداف کمک کند.

شما چه نکات دیگری را پیشنهاد می‌دهید؟

گونتا با قدی متوسط، موهای جو گندمی و لخت و کتاب انگلیسی قطوری که زیر بغلش زده بود وارد شد. با لهجه‌ای غلیظ و ناآشنا برای من به همه سلام کرد و رفت گوشه‌ای نشست.

درباره گونتا قبل‌تر شنیده بودم که یک فرد آلمانی به جمع فامیل ما اضافه شده و کنجکاوی دیدنش را از قبل داشتم. در واقع اسم گونتا، گونته بود که در گویش فارسی ما تبدیل شده بود به گونتا و به‌نظر می‌رسید خودش هم با این موضوع مشکلی ندارد. دیگران که می‌خواستند به او احترام بگذارند و مودبانه صدایش کنند، می‌گفتند آقا گونتا! این ترکیب احترام شرقی در کنار یک اسم غربی تبدیل می‌شد به عبارتی نامانوس که گاهی خود گونتا را هم متعجب می‌کرد.

گونتا از اوایل انقلاب به ایران آمده بود و اینجا کار می‌کرد. متخصص دستگاه‌های CNC بود و آنها را طراحی می‌کرد و نرم‌افزارهای مربوط به راه‌اندازی این دستگاه‌ها را می‌نوشت. فارسی حرف می‌زد اما لهجه غلیظی داشت که او را متمایز می‌کرد. چشم‌های ریز و خاکستری که تیزبین به‌نظر می‌رسید. تصویری که از او در موقعیت‌های مختلف به‌خاطرم دارم این بود که همواره یک کتاب زیر بغلش بود و وقتی می‌آمد وسط فامیل شلوغ ما می‌نشست، کتابش را باز می‌کرد و بدون توجه به همهمه و قهقهه‌ها آن را می‌خواند.

دقیقا همین ویژگی او بود که کنجکاوی من را برمی‌انگیخت. دلم می‌خواست راهی پیدا کنم که من هم از جمع جدا شوم و سرم را بکنم لای کتابش و ببینم چه می‌خواند.

همان بار اول که دیدمش، یعنی در خانه‌ی خاله‌ام و چشمم که به کتاب قطور مشکی انگلیسی افتاد، قید از خانه بیرون رفتن را زدم و ماندم در خانه کنار پدرم. پدرم چندان اهل رفتن در شلوغی نبود و خلوت را معمولا ترجیح می‌داد. همین هم بهانه‌ی خوبی بود برای این‌که در خانه بمانم. گونتا سرش به کتابش بود و من سعی کردم روی جلد کتاب را با دانش انگلیسی ناقص آن زمانم بخوانم.

از کودکی همیشه زبانم خوب بود و بین دیگران هم به این موضوع معروف بودم. عنوان کتاب را که خواندم متوجه شدم موضوع درباره برنامه‌نویسی به زبان C است. آن زمان سرم برای کار با کامپیوتر هم درد می‌کرد. دوستی داشتم که همسایه دیوار به دیوارمان بود و اوضاع مالی خوبی داشتند. در زمان بچه‌گی‌مان کامپیوتر کمودور داشت و جزو سرگرمی‌های من بود که به خانه آنها بروم و با هم یا بازی روی کمودور انجام دهیم یا کدهایی که از لای کتاب‌ها پیدا کرده بودیم را بنویسیم و مثلا روی صفحه تلویزیون دایره‌های رنگی نمایش داده شود و ما حسابی ذوق کنیم.

داشتن یک کامپیوتر در آن زمان رویای من بود و به‌همین دلیل رفته بودم کتاب‌هایی در این زمینه خریده بودم اگرچه چیزی هم از آنها دستگیرم نشد.

به‌عنوان عضوی از یک خانواده کارمند که در سطح متوسط جامعه بود و حتی در مقاطعی با مشکلات مالی هم دست و پنجه نرم می‌کرد، خریدن کامپیوتر شخصی، که پدیده‌ی آن روزها بودند کار آسانی نبود. در واقع پدر و مادرم برای خریدن کامپیوتر شاید باید نیمی از پول یک پیکان را پرداخت می‌کردند و این در ذهن کسی نمی‌گنجید.

هرسال، یکی از هیجانات من و برادرم این بود که موقع نمایشگاه بین‌المللی شود و مادرمان دست ما را بگیرد و ببرد آنجا. نمایشگاه بین‌المللی برای همسالان من یک مفهوم ویژه بود. همینطور برای عده‌ای تفریح سالیانه برای رفتن به میان آدم‌هایی که از خارج می‌آمدند. هرسال در محل نمایشگاه بین‌المللی تهران، سالن‌هایی به کشورهای مختلف اختصاص داده می‌شد تا دستاوردهای صنعتی خود را به‌نمایش بگذارند. آنجا تنها جایی بود که می‌توانستی ماشین‌آلات مختلف را ببینی، لا به لای کامپیوترها قدم بزنی و حتی گاهی خودروها یا موتورسیکلت‌های برندهای مشهور را از نزدیک ببینی. برای مایی که در آن مقطع ماشین‌های خارجی‌مان رنو پنج، داتسون و فیات بود گاهی دیدن ماشین‌های متفاوت یک تجربه فوق‌العاده بود.

از عادت‌های نمایشگاه رفتن هم برای مردم آن زمان گرفتن کاتالوگ‌ها و بروشورهای رنگی غرفه‌های خارجی بود. مهم نبود که کسی از آنها سر در میاورد یا نه. حتی مهم نبود که آن بروشورها به کارش می‌آید یا نه. اگر چیزی برای ارائه از سمت غرفه‌ها وجود داشت، حتما باید توسط بازدیدکننده دریافت می‌شد. من و برادرم سرخوشانه لابه‌لای غرفه‌ها حرکت می‌کردیم و دستگاه‌های کوچک و بزرگ را نگاه می‌کردیم. در این بین گاهی مورد لطف بعضی از خارجی‌های داخل غرفه‌ها هم قرار می‌گرفتیم و یک هدیه کوچک دریافت می‌کردیم. کافی بود این صحنه را عده‌ای ببینند تا هجوم بیاورند به سمت غرفه و هم‌همه‌ای شود و همه بخواهند از آن هدیه دریافت کنند. خارجی‌ها هم بعد از مدتی اوضاع دستشان آمده بود و برای این‌‌که اوضاع از کنترل خارج نشود، یک‌وقت‌هایی یواشکی ما را صدا می‌کردند و چیزی بهمان می‌دادند و می‌رفتیم.

در یکی از سال‌های نمایشگاه، کامپیوترها هم سر و کله‌شان پیدا شده بود. خاطرم هست که هر کامپیوتری را که می‌دیدم برای خودم رویا پردازی می‌کردم که اگر من این را داشته باشم چه می‌شود. مادرم هم که این موضوع را متوجه شده بود، گاهی با نمایندگان برخی غرفه‌ها صحبت می‌کرد و سعی می‌کرد از هزینه و چند و چون این ابزارهای جدید که آن روزها هنوز نمی‌دانستیم چطور وارد زندگی‌مان خواهند شد آگاه شود.

با آقایی در یکی از غرفه‌ها صحبت کردیم و اطلاعات تماسش را داد تا بعد از نمایشگاه برای مطلع شدن از شرایط خرید به دفترشان برویم. احتمالا مدتی گذشت تا این‌که رفتیم به دفتر آن شرکت. گاهی فکر می‌کنم مادرم می‌توانست من و برادرم را نمایشگاه نبرد. می‌توانست برایمان کتاب نخرد. می‌توانست حواسمان را از خیلی از چیزهایی که ما می‌خواستیم پرت کند. اما او هرگز این کارها را نکرد. او می‌توانست خستگی کار سخت روزانه‌اش را بهانه کند و زمان‌های این‌چنینی را صرف کشاندن دو بچه در خیابان‌ها نکند. اما آنچه که باعث رشد می‌شد از اولویت‌های مادرم بود. با همین دیدگاه بود که حتما، با این‌که می‌دانسته جیبمان خالی است و توان پرداخت پول خرید کامپیوتر را نداریم، اما باز به کورسوی امیدش اعتماد کرد و دست من را گرفت و رفتیم به آن شرکت.

وقتی از قیمت‌ها و شرایط خرید مطلع شدیم، چهره‌ی مادرم را دیدم که ناامیدی روی صورتش نشست. احتمالا آن آقایی که پیراهن سفید پوشیده بود و کراوات زده بود هم همین موضوع را فهمید و تصمیم گرفت به مادرم کمک کند بلکه از این شرایط ناامیدی بیرون بیاید. به همین دلیل رو به من کرد و گفت:

«این چیزها به درد تو نمی‌خوره. تو الان باید حسابی درس بخونی و هر وقت بزرگ شدی می‌تونی خودت کار کنی و کامپیوتر بخری.»

عکس‌العمل مادرم را به‌خاطر ندارم. در آن لحظه و بعد از شنیدن این حرف بغضی کرده بودم که بعد از پایین آمدن از پله‌های آن شرکت ترکید. باید چهارده یا پانزده ساله بوده باشم اما نمی‌توانستم جلوی گریه‌ام را بگیرم. چیزی که هر روز در رویاهایم می‌دیدم را حالا در دورترین نقطه مشاهده می‌کردم و احساس می‌کردم هرگز نمی‌توانم یک کامپیوتر داشته باشم.

آقایی که در آن شرکت بود خواست با به تعویق انداختن رویای من و وابسته کردن آن به یک شرط، مادرم را از فشار موقعیت خارج کند. شاید از همانجا بود که دو چیز را یاد گرفتم. متوجه شدم که وقتی چیزی را با تموم وجودت می‌خواهی، اگر در زمانی که انتظار داری به آن نرسی، ضربه روحی سنگینی به تو وارد خواهد شد و حس ناامیدی بزرگی تمام زندگی‌ات را پر می‌کند. فهمیدم انگیزه خواستن و رسیدن آنقدر می‌تواند در تمام سلول‌هایت رسوخ کند که اگر نرسی تک تک سلول‌هایت را از بین ببرد. متوجه شدم همانقدر که خواستن و رسیدن به یک رویا می‌تواند تمام لحظاتت را پر کند، عدم موفقیت در رسیدن به آن رویا می‌تواند تو را در یک خلاء سنگین معلق نگه دارد و تو باید یاد بگیری که هم برای بدست آوردن زندگی کنی و هم برای از دست دادن.

همینطور فهمیدم که به‌تعویق انداختن رسیدن به یک خواسته چقدر دردناک می‌تواند باشد. حرف آن آقای فروشنده برای من به‌معنی این بود که چیزی که الان می‌خواهی را فراموش کن و مثل همه‌ی بچه‌های درس‌خوان باش که سرشان به کتاب و دفتر است. و این دقیقا چیزی بود که من ازش فراری بودم. با این‌که درسم در طول مدرسه خوب بود، اما هیچ‌گاه از درس خواندن لذت نبردم و همیشه دنبال چیز دیگری بودم. دنبال کشف یک پدیده‌ی جدید یا ساخت یک دستگاه بودم و دقیقا در زمان امتحانات موتور فکری من برای منحرف شدن از درس شروع می‌کرد به‌کار.

بعد از این گفتگو، که یکی از حسرت‌های زندگی را روی دلم گذاشت، تصمیم گرفتم خودم یک کامپیوتر بسازم. رفتم به کتاب‌فروشی نزدیک خانه‌مان که در آن زمان ویکیپدیای من بود و هرچیزی که می‌خواستم را آنجا می‌توانستم پیدا کنم و اولین کتابی که پشت ویترین دیدم که رویش عکس کامپیوتر داشت را خریدم. کتاب در واقع آموزش سیستم عامل DOS بود و هیچ ارتباطی به ساخت کامپیوتر نداشت. اما این موضوع برای من چندان مهم نبود چون باید از جایی شروع می‌کردم.

کم‌کم با مجله‌ی علم الکترونیک و کامپیوتر آشنا شدم که در آن زمان گل کرده بود و تبلیغ‌هایی درباره کامپیوترها چاپ می‌کرد. آن زمان مقواهای قطع آ۴ می‌خریدم و تصویر کامپیوترها را با دقت از مجله می‌بریدم و با آنها کلاژ درست می‌کردم. تمام اتاقم پر شده بود از تصویر کامپیوترها.

بواسطه‌ی مازیار، همان همسایه‌کناری که کمودور داشتند فهمیده بود که برنامه‌نویسی چیست و کم‌کم با ورق زدن کتاب‌ها و مجله‌ها یاد گرفته بودم که برنامه‌های ساده بنویسم. همه‌ی برنامه‌ها را روی کاغذ می‌نوشتم به امید این‌که روزی کامپیوتری باشد تا من بتوانم این برنامه‌ها را روی آنها اجرا کنم.

همین سر و کله زدن با کامپیوتر و زندگی در حال و هوایش بود که باعث شد وقتی کتاب دست گونتا را دیدم یک‌دفعه قند در دلم آب شود و احساس کنم کسی اینجا هست که حرف من را می‌فهمد. من آن زمان برنامه‌نویسی به زبان BASIC را یاد گرفته بودم و شنیده بودم یا شاید هم جایی خوانده بودم که زبان دیگری به اسم C هست که بسیار قدرتمند عمل می‌کند.

گونتا داشت درباره زبان C می‌خواند و من دل دل می‌کردم که به او بگویم می‌دانم زبان C چیست. آنقدر خجالتی بودم که جرات باز کردن دهانم را نداشته باشم به همین دلیل کنار گوش پردم گفتم:

«بابا! آقا گونتا داره کتاب کامپیوتر می‌خونه!»

پردم گفت: «می‌دونی چیه؟»

گفتم: «آره درباره اینه که چطوری روی کامپیوتر برنامه بنویسیم»

پدرم رو کرد به گونتا و گفت:

• آقا گونتا امیر - به من اشاره کرد - می‌گه می‌دونه شما چی می‌خونید!»

گونتا سرش رو از روی کتاب بلند کرد و انگار که حرف عجیبی شنیده باشد، چشم‌هایش را ریز کرد به سمت من. با همان لهجه‌ی آلمانی‌اش که باعث می‌شد بعضی کلمات شکسته شوند و بعضی کلمات غلیظ، رو به من پرسید:

«می‌دونی؟»

گفتم: «بله! درباره زبان برنامه‌نویسی C هست. من BASIC بلدم ولی اگر بخوای برنامه‌های قوی بنویسی باید C بلد باشی. می‌شه کتابتون رو ببینم؟»

گونتا کمی با تعجب به منی که ساکت بودم و حالا نطقم باز شده بود نگاه کرد و کتاب رو آورد به سمتم. از دستش گرفتم و کمی ورق زدم و طبیعتا چیزی ازش سر در نیاوردم.

همین مکالمه‌ی ساده رابطه‌ی من و گونتا را آغاز کرد و گونتا تبدیل شد به فردی که دلم می‌خواست هر روز کنارش باشم.

.....

مدتی بعد متوجه شدیم که گونتا یک مجموعه کامپیوتر کمودور دارد که می‌خواهد آن را بفروشد. آن زمان تازه سر و کله‌ی لپ‌تاپ‌ها پیدا شده بود و او یکی خریده بود. رفتیم خانه‌شان. اولین‌بار ماهواره را هم همانجا دیدم. آن زمان چیزی به اسم ماهواره در خانه‌ها وجود نداشت و حتی آزادی ویدئو هم عمرش طولانی نبود.

با این وجود گونتا یک آنتن ماهواره دو متری روی پشت‌بام خانه‌اش داشت و تلویزیون‌های آلمان و کشورهای دیگر را نگاه می‌کرد.

من بی‌صبر بودم که تکلیف این مجموعه‌ی کامپیوتر کمودور معلوم شود. دلم می‌خواست همان موقع می‌زدم زیر بغلم و میاوردمش خانه. روی صندلی آرام و قرار نداشتم. یک چشمم به تلویزیون بود که تصاویری نامتعارف با آنچه که ما هر روز می‌دیدیم پخش می‌کرد و یک چشمم هم به پدرم که بالاخره در مورد آن موضوع صحبت می‌کند یا نه. فضای آن روز مثل جلسه خواستگاری شده بود که در شروعش همه سعی می‌کنند از در و دیوار و آب و هوا بگویند تا بالاخره یک‌جای بحث را به موضوع اصلی وصل کنند.

بالاخره صحبت شروع و قرار شد برویم در اتاق کار گونتا آن کامپیوتر کمودور را ببینیم. از روی مبل بلند شدیم و رفتیم در راهرویی کوتاه و به سمت راست‌مان پیچیدیم. گونتا در چوبی و سفیدی را باز کرد. من یک قدم برداشتم وارد اتاق شدم و همانجایی که بودم مبهوت ماندم. در همان لحظه‌ی ورود به اتاق، گونتا شد قهرمان من و تصویری که روبروی خودم می‌دیدم رویایم شد.

یک اتاق سفید با کتاب‌خانه‌های سفید که در سه‌طرف تمام دیوار را پوشانده بودند و پر بود از کتاب. کتاب‌های انگلیسی و آلمانی با آن جلدهای رنگی و گاه براق. میانه‌ی اتاق میزی به شکل اِل قرار داشت که توسط کتاب‌‌خانه‌ها احاطه شده بود. روی میز یک لپ‌تاپ مشکی رنگ بود و با سیم‌هایی به مدارهای الکترونیک روی میز متصل شده بود. روی مدارها چراغ‌های ال ای دی چشمک می‌زدند و گاهی صدای یک بوق کوتاه هم میامد.

احساس کردم آنجا امن‌ترین جای دنیا است. تا به‌حال چنین حسی نداشتم. حس جدا شدن از روزمرگی‌ها، جدا شدن از همه اتفاق‌های همان دوران نوجوانی و جوانی. احساس کردم دلم می‌خواهد در همین اتاق بمانم و باقی زندگی‌ام را همانجا ادامه بدهم. کمودور را فراموش کرده بودم و حالا شیوه‌ی زندگی گونتا برایم شده بود یک الگو. خودم را در چنین اتاقی می‌دیدم که پشت میز نشسته‌ام و دارم مدارهای الکترونیک به‌هم وصل می‌کنم. در آن لحظه فکر می‌کردم آینده‌ برایم به وضوح روشن شده و مسیری که در زندگی باید بروم را یافته‌ام!

برای هر آدمی تصویرهای مطلوب آینده انگیزه‌بخش است. وقتی به این فکر می‌کنیم که در آینده چگونه آدمی شده‌ایم و چطور کیفیت زندگی و رفتار و عادت‌هایمان بهبود پیدا کرده، در سرخوشی این فکر غرق می‌شویم. تصویرهای آینده‌ی ما ناشی از آنچه‌است که در گذشته تجربه کرده‌ایم. وقتی به آینده‌ی خودم فکر می‌کنم، آینده‌ای که حالا در نزدیکی‌های میان‌سالی‌ام می‌شود پیری، تصویری تکراری را می‌بینیم. در اتاقی نشسته‌ام که سه‌طرفش پر از کتاب است و میزی در میانه قرار دارد. من با موهای جوگندمی پشت آن میز نشسته‌ام. اتاق نور خوبی دارد و در طول روز نیازی نیست از لامپی استفاده کنم. می‌بینم که یک دستگاه پخش صوت با کیفیت هم در اتاق هست و موسیقی ملایمی پخش می‌کند. می‌بینیم، منِ پیر شده، متمرکز دارد چیزی می‌نویسد. پشت لپ‌تاپش نشسته و دارد تایپ می‌کند. مثل همیشه فکرش درگیر شده و احساس می‌کند تنها راه فرار از این درگیری نوشتن، نوشتن و نوشتن است.

آن روزی که وارد اتاق گونتا شدم بخشی از تصویر آینده‌ی من شکل گرفت. تصویری که در طول سال‌ها ثابت مانده. تصویری که اتاقی است پر از کتاب با میزی در میانه. آن روزها فکر می‌کردم من حتما راه گونتا را ادامه می‌دهم.

اما اکنون از آنچه که تصور می‌کردم، تصویر همان اتاق باقی مانده. در زندگی که پیش‌رفتم فهمیدم چیزهای جذاب‌تری از ساختن مدارهای الکترونیکی و نوشتن برنامه‌های کامپیوتری برایم وجود دارد.

به خودم در آن اتاق پر از کتاب فکر می‌کنم. تصویر خودم را نشسته پشت میز می‌بینم. انگار آن من پیر شده شبیه گونتا باشد. آینده‌ی من چیزی شبیه یک خاطره‌ی پررنگ از گذشته‌ام است.

آینده براساس اقدامات امروز ما شکل‌ می‌گیره و در آنچه که مثلا در پایان سال ۹۷ تجربه خواهیم کرد، متغیرهای زیادی دخالت داره. از شرایطی که در محیطی که در اون زندگی می‌کنیم تا تصمیم‌های کوچکی که می‌گیریم. بنابراین به‌نظرم به‌جای این‌که وقت خودمون رو با فانتزی‌سازی تلف کنیم بهتره که روی قدم‌های امروزمون متمرکز باشیم. در پرسش‌هایی که برای نوشتن کوله‌پشتی طرح کردم همین رویکرد وجود داره. حتی پرسش سوم که درباره‌ی خود ایده‌آل است در واقع نگاه از آینده به امروز است. این موضوع را باید در نظر داشت که تصاویری که ما از آینده در ذهن خودمون شکل می‌دیم از خاطرات گذشته‌مون ناشی می‌شه. پس تصاویر آینده چیزی جدای از آنچه که ما تا امروز تجربه کردیم نیست و ناشی از همین تجربیات است. بنابراین پرسش سوم کوله‌پشتی هم در واقع یک‌جور مرور تجربیات از گذشته تا امروز است و درباره‌ی فانتزی‌سازی درباره‌ی آینده نیست.

مقدمه‌ای که نوشتم تاکید من رو روی این موضوع نشون می‌ده که می‌بینم در جامعه خیلی وقت‌ها جوان‌تر‌ها با فانتزی‌هایی که از سمینارها و کتاب‌ها برای خودشون می‌سازند در واقع خودشون رو در مسیر ناامید شدن قرار می‌دن چون چیزی که تصور می‌کنن از درون خودشون نجوشیده بلکه نتیجه‌ی ایده‌أل سازی توسط یک فرد یا رخداد بیرونی است. جمع‌بندی این‌که کوله‌پشتی درباره‌ی مرور خاطرات و تجربیات یک‌ساله و شکل‌دادن قدم‌های اکنون است.

و اما کوله‌پشتی من برای سال ۹۷

پرسش اول فرض کنید کوله‌پشتی دارید که قرار است در آن تجربیاتی را از سال ۹۶ بگذارید و با خود به سال ۹۷ ببرید. تجربیات مثبتی که همراه داشتن آنها به شما کمک می‌کند نسبت به سال قبل فردی توانمندتر بشوید. در کوله‌ی خود چه تجربیاتی را قرار می‌دهید؟

تبدیل تئوری به عمل

۹۶ برای من سالی بود که خودم را با دانسته‌هایم بیشتر در معرض امتحان قرار بدم و ببینم تمام تئوری‌هایی که یادگرفته‌ام در اندازه‌ی بزرگ و در سازمان‌های پیچیده چطور به‌نتیجه می‌رسد. همیشه به این موضوع توجه داشتم که دانستن تئوری به تنهایی کمکی به انجام شدن یک کار نمی‌کند و نیاز است تا به‌چیزهایی که می‌دانی عمل کنی. برای من این عمل کردن دو جنبه داشت. جنبه‌ی به‌کارگیری تئوری‌ها در کار با مشتریان که مشخصا باید به نتایج ملموس می‌رسید و تئوری‌هایی که برای مدیریت کار خودم و تیمی که با آنها همراه هستم باید استفاده می‌کردم. امروز که یک‌سال گذشته را مرور می‌کنم از عملکرد خودم راضی هستم و به‌نظرم مسیر تبدیل تئوری به نتیجه را خوب طی کردم که قطعا در سال ۹۷ هم همین مسیر را ادامه می‌دهم.

از گفتگوی فردی به گفتگوی تیمی

آخر سال گذشته در توییتر نوشتم که دیگه زمان این رسیده که به‌صورت فردی کار نکنم و باید بتونم برای افزایش کیفیت کارها تیمی از همکاران را داشته باشم. امسال این موضوع محقق شد و پیوستن فواد و نغمه و شکل‌گیری گروه گفتگو در واقع مسیر حرکت به‌سمت بهتر و با کیفیت انجام دادن کارها بود. برای من این تغییر، بزرگ و چالشی بود. به‌این دلیل که الگویی که در چند سال با آن کار کرده بودم را باید تغییر می‌دادم. وقتی با یک تیم کار می‌کنی سطح تعهدت به خودت بالاتر می‌رود. چون اگر کارهایی را که با خودت قرار می‌گذاری انجام بدهی، به‌سرانجام نرسی، تنها خودت نیستی که متضرر می‌شوی بلکه افراد دیگری را هم متضرر می‌کنی. این همکاری به من نشان داد که کار کردن با افرادی که با آنها ارزش‌های درونی یک‌سان داری می‌تواند کمک کند انرژی بالاتری داشته باشی، شهامت بیشتری به‌دست آوری و به‌نتایجی فراتر از چیزی که انتظار داری برسی.

عنوان این بخش را گذاشتم از گفتگوی فردی به گفتگوی گروهی برای این‌که همواره روی گفتگو کردن به‌عنوان قدرتمندترین ابزار حل مسئله تاکید داشتم و امسال این موضوع را بیشتر تجربه کردم. شیوه‌ی گفتگوی درون تیمی‌ ما باعث شد که درک بهتری از هم داشته باشیم و به‌کار گیری همین شیوه در مشتریان باعث شد تا به نتایج خوبی برسیم که این خوب بودن براساس بازخوردی است که از آنها می‌گیریم و گرفته‌ایم.

بنابراین برای سال ۹۷ گفتگو را در کوله‌ام می‌گذارم تا به این موضوع بیشتر توجه کنم که رویکرد قلبی و دلی که نسبت به آدم‌ها داری گفتگوهایت را می‌سازد و وقتی این گفتگوها برمبنای همان حس خوب درونی است، یا دست‌کم به خودت یادآوری می‌کنی که حواست باشد که با چه حسی داری با طرف مقابلت حرف می‌زنی، می‌توانی به رفتارهایت هم آگاه شوی و دقیقا این نقطه به‌نظرم مرز خودخواهی و خیرخواهی است.

قدم به قدم پیش رفتن

وقتی با رالف - کوچ من - در طول سه‌سال گذشته صحبت می‌کردیم و درباره‌ی قدم‌های پیش‌رو گپ می‌زدیم، گاهی پیش می‌آمد که برنامه‌هایی که ریخته بودم به‌درستی اجرا نمی‌شد. هربار شرایطی تغییر می‌کرد و انگار من امکان حرکت را از دست می‌دادم. چند وقت پیش که با هم گپ می‌زدیم بهش گفتم که از زمانی که شروع کردیم تا الان رو دارم مرور می‌کنم و می‌بینم که خیلی چیزها محقق شده. چیزهایی که حتی روز اول هم تصوری ازش نداشتم. رالف ازم پرسید که چه چیزی باعث شده که این حس رو الان داشته باشی؟ گفتم فکر می‌کنم این‌که در این مسیر تداوم داشتم و تو همیشه بهم فیدبک دادی و سعی کردی ذهن شلوغ من رو خلوت کنی و کمکم کنی متمرکز بمونم اثر بزرگی داشته.

در میانه‌ی سال قرار بود کوله‌پشتی را تبدیل کنیم به یک بستر رشد و یادگیری در زمینه‌ی توسعه‌ی فردی که با چیزهایی که در ذهن من بود به نتیجه نرسید. نه به‌لحاظ تجاری می‌شد آن کار را به‌عنوان یک استارتاپ دید و نه در رویکرد درون تیمی چیزی که در ذهنم بود اتفاق افتاد. دقیقا از وقتی که متوجه چالش‌ها شدم و ماجراهایی هم پیش آمد که باعث شد در یک موقعیت پیش‌بینی نشده قرار بگیرم زمانی بود که می‌شد بی‌خیال همه‌چیز شد و برگشت به همان شیوه‌ی تنها کار کردن که در ظاهر دغدغه‌های کمتری دارد. اما این همان موقعیتی بود که باید یک قدم دیگر برمی‌داشتم و نه اینکه ساکن بمانم. من در طول ۱۷-۱۸ سالی که کار می‌کنم تجربه‌های مثبت و منفی زیادی داشته‌ام. همیشه هم به خودم می‌گفتم که ادامه بده و امسال این ادامه دادن دوباره برام معنی شد.

بنابراین برای ۹۷ هم مثل سال‌های قبل قدم‌های کوچک برداشتن را در کوله‌ام می‌گذارم. قدم‌های کوچکی که به تو فرصت می‌دهند با هر حرکت رو به‌جلو خودت را دوباره ببینی و موقعیت‌ات را ارزیابی کنی.

امیدوار نبودن

از سال ۹۶ امیدوار نبودن را در کوله‌ام می‌گذارم. امیدوار نبودن مترادف ناامیدی نیست بلکه متضاد امیدواری ساده‌لوحانه است. تیک نات هات استاد ذن می‌گه: «امیدواری عین تراژدیه! کسی که امیدواره یعنی حال اکنونش خوب نیست.» من ایا جمله رو از این بابت دوست دارم که بهم می‌گه امروز اقدام کن!

در ادامه‌ی قدم به قدم پیش رفتن، در سال ۹۶ بیشتر درک کردم که به امروز و اقدام‌های فعلی بیشتر توجه کنم و آن‌چیزی که می‌توانم را شکل بدهم و همان آبی که جاری می‌شود خودش راه خودش را پیدا می‌کند. می‌فهمم که مدت‌هاست که نه امیدوارم و نه رویا دارم و هیچ‌کدام این‌ها بد نیست. بلکه تمرکز من را به انجام مهم‌ترین اقدام‌های امروز بیشتر داده. بنابراین ترجیح می‌دهم به‌جای این‌که آدم امیدواری باشیم، آدم خوش‌بینی باشم که دست به‌کار می‌شود.

پرسش دوم: برای حرکت در مسیر زندگی باید سبک و چابک بود. چه مواردی را از کوله‌ی خود خارج می‌کنید که در سال ۹۶ باقی بماند و شما سبک‌تر حرکت کنید؟ چیزهایی که از کوله‌ خارج می‌کنید مثلا می‌تواند تجربیات ناخوشایند یا ناراحتی‌ها باشد.

در طول سال‌های قبل تلاش کرده‌ام که یاد بگیرم چیزی به اسم تجربه‌ی مطلقا خوب یا بد وجود ندارد. کیفیت هر تجربه در لحظه تعریف می‌شود و می‌توان هر تجربه را دوباره مرور و بازخوانی کرد. برای همین فکر می‌کنم چیزی ندارم که از کوله‌ام خارج کنم. یا حداقل چیزی را در کوله‌ام نگذاشتم که بخواهد حرکتم را سنگین کند. هر تجربه‌ای را سعی کردم در همان موقعیت ببینم و آن را مرور کنم.

پرسش سه: فرض کنید در پایان سال ۹۷ بیشتر آن فردی شده‌اید که شبیه خود ایده‌آل شما است. در این صورت چه ویژگی‌ها و رفتارهایی باید در شما تقویت شود؟ چه چیزهایی را در کوله‌ی خود می‌گذارید که کمک می‌کند این ویژگی‌ها در شما تقویت شود؟

من همیشه انتظار بالایی از خودم دارم و معمولا خودم یقه‌ی خودم را می‌گیرم. در سال گذشته هم موقعیت‌هایی بوده که انتظار داشتم عملکرد بهتری داشته باشم اما آنجور که مطلوبم بوده عمل نکرده‌ام. فکر می‌کنم در پایان سال ۹۷ نسبت به امروز عمیق‌تر شده‌ام. یعنی نیاز دارم که اینطور باشم. احساس می‌کنم باید نسبت به محرک‌های بیرونی خردمنداته‌تر برخورد کنم. دوست دارم در موقعیت‌هایی که می‌تواند آدم را آشفته کند با آرامش بیشتری برخورد کنم و دوست دارم کسی باشم که بیشتر می‌تواند کمک کند دیگران هم به آرامش برسند. به‌نظرم امسال در این زمینه‌ موفق بوده‌ام اما کماکان انتظارم از خودم بیشتر است.

من همیشه چارچوب‌هایی داشته‌ام که سعی کرده‌ام به آنها پایبند باشم. مثلا این‌که برای پول هرکاری نکنم یا وقتی منفعت خودم را می‌بینم کمک کنم دیگران هم به منفعت خودشان برسند. در طول سال‌های اخیر با همین رویکرد کار کرده‌ام اما این‌ها برای من چیزهایی نیست که نسبت به آنها بی‌توجه شوم. این‌ها برایم چیزهایی است که باید همیشه در کوله‌ام داشته باشم. این موارد بیشتر به‌من نشان می‌دهد که چگونه آدمی هستم و بیشتر باعث می‌شود در شرایطی که گاهی حتی سخت می‌گذرد، خودم را ببینم که چطور عمل می‌کنم. مثلا اگر زمانی تحت فشار باشم حاضرم روی اصولم خط بکشم یا نه؟ سال ۹۶ این موقعیت را تجربه کردم. شرایطی وجود داشت که برایم سخت بود و با رد شدن از یکی از اصولم می‌توانستم شرایط بهتری را برای خودم فراهم کنم. اما خوشحالم که این‌کار را نکردم. همه‌ی چیزهایی که آدم به آن باور دارد با یک انحراف کوچک می‌تواند از بین برود.

بنابراین سال ۹۷ را از این بابت می‌خواهم بیشتر به‌خودم سخت بگیرم. شاید چیزی شبیه ریاضت باشد اما در نهایت از خودم انتظار دارم که وقتی در پایان ۹۷ به خودم نگاه می‌کنم احساس کنم آدم قوی‌تری نسبت به ۹۶ شده‌ام.

بازگو کردن تجربیات، کم هزینه‌ترین و سخاوتمندانه‌ترین کاری است که می‌توانیم انجام دهیم و اینگونه کمک کنیم تا دنیای اطرافمان جای بهتری برای زندگی باشد.

برای شرکت در پویش کوله‌پشتی ۹۷ چه کاری باید انجام بدهم؟

به این صفحه در سایت ویرگول مراجعه کنید، پرسش‌ها را مطالعه کنید و در ویرگول تجربه‌تان را بنویسید. مطلب را می‌توانید در شبکه‌های اجتماعی با هشتگ #kooleposhti97 به‌اشتراک بگذارید. کوله‌پشتی امسال با سال‌های قبل یک تفاوت دارد و آن هم این است که دو دسته پرسش برای افراد و تیم‌ها طراحی شده. یعنی اگر علاقه‌مند باشید می‌توانید کوله‌پشتی خود را درباره‌ی تیم کاری‌تان منتشر کنید.  

پرسش‌های کوله‌پشتی ۹۷ شخصی

سوالات زیر را بخوانید و در ویرگول بنویسید و به‌جمع کوله به‌دوش‌هایی بپیوندید که می‌خواهند در زندگی رو به جلو قدم بردارند و همزمان به دیگران هم کمک کنند که قدم بردارند.

فرض کنید کوله‌پشتی دارید که قرار است در آن تجربیاتی را از سال ۹۶ بگذارید و با خود به سال ۹۷ ببرید. تجربیات مثبتی که همراه داشتن آنها به شما کمک می‌کند نسبت به سال قبل فردی توانمندتر بشوید. در کوله‌ی خود چه تجربیاتی را قرار می‌دهید؟   برای حرکت در مسیر زندگی باید سبک و چابک بود. چه مواردی را از کوله‌ی خود خارج می‌کنید که در سال ۹۶ باقی بماند و شما سبک‌تر حرکت کنید؟ چیزهایی که از کوله‌ خارج می‌کنید مثلا می‌تواند تجربیات ناخوشایند یا ناراحتی‌ها باشد.   فرض کنید در پایان سال ۹۷ بیشتر آن فردی شده‌اید که شبیه خود ایده‌آل شما است. در این صورت چه ویژگی‌ها و رفتارهایی باید در شما تقویت شود؟ چه چیزهایی را در کوله‌ی خود می‌گذارید که کمک می‌کند این ویژگی‌ها در شما تقویت شود؟  

می‌خواهم کوله‌ام را ببندم!

مثلا زمانی به لامپ‌های کوچک LED علاقه‌مند شده بودم و مدتی اختراع‌هایی که به آنها فکر می‌کردم حتما باید لامپ LED در آن حضور می‌داشت. مثلا یک‌بار می‌خواستم دستگاهی درست کنم که ضربان قلب را نشان بدهد. تمام صفحه‌ی نمایشگر هم پر از LED بود. حالا این‌که چطور قرار بود ضربان قلب را از روی بدن تشخیص داد و این ماجرا چه مکانیزمی باید می‌داشت، اولویت فکری من نبود. من بیشتر به صفحه‌ی پر از LED فکر می‌کردم که چطور روشن می‌شود و پالس‌ها را چگونه نمایش می‌دهد. این تصور چنان هیجان زده‌ام می‌کرد که مطمئن می‌شدم فردا صبح به هرشکل ممکن این دستگاه را می‌سازم. روزهایی بود که انیمیشن چوبین که زمان ما معروف بود را می‌دیدم و از آن دستبند چوبین که کارهای عجیب و غریب می‌کرد به هیجان می‌آمدم و دلم می‌خواست یکی برای خودم بسازم. در تخیلاتم سیر می‌کردم که با این دستبند چه کارها که نمی‌شود انجام داد. یا کافی بود در تلویزیون فیلم یا تصویری ببینم که یک دستگاه الکترونیکی در آن حضور دارد. بدون شک آن شب هیجان اختراع من به اوج خودش می‌رسید.

تمام این هیجانات به‌نظر ناشی از محدودیت‌ها بود. بزرگ‌تر که شدم، حوالی سن دوران راهنمایی باید باشد، سر و کله‌ی کامپیوترها پیدا شد. خریدن کامپیوتر برای خانواده‌ی کارمندی ما سخت بود و البته آن روزها هم هنوز رویای بیل‌گیتس چندان محقق نشده بود که در هر خانه یک کامپیوتر وجود داشته باشد. من به فکرم رسید که کامپیوتر را خودم می‌سازم. رفتم به کتاب‌فروشی نزدیک خانه که در آن زمان حکم ویکیپدیای حالا را داشت و اولین کتابی که اسم کامپیوتر را روی جلدش نوشته بود خریدم. به خانه که رسیدم تازه متوجه شدم که عبارات عجیبی هم نوشته. مثلا نوشته بود سیستم عامل که من نمی‌فهمیدم چی هست. یا بعد نوشته بود DOS^⁠۱ که باز هم برایم عجیب بود. از خواندن آن کتاب چیزی نفهمیدم و طبیعتا هرگز کامپیوتری هم نساختم.

بعدها با پدیده‌ای جدیدتری روبرو شدم. همیشه وقتی ماشین حساب‌ها یا برخی دستگاه‌های الکترونیکی را می‌دیدم که عددها را به‌شکل دیجیتالی نمایش می‌دهند، کنجکاو بودم که بفهمم چطور می‌شود چنین چیزی داشت یا ساخت یا از کجا می‌شود این صفحه‌های نمایشگر را پیدا کرد و با آنها چیزی درست کرد. این‌که چه چیزی بسازم چندان مهم نبود بلکه مهم این بود که در آن چیزی که اختراع می‌کنم حتما آن قطعه‌ای که من را هیجان زده کرده حضور داشته باشد.

محل جستجوی من خیابان جمهوری راسته‌ی فروش قطعات الکترونیکی بود. در یکی از سرکشی‌های هفتگی‌ام به‌منظور کشف چیزهای جدید یا خرید کیت‌های الکترونیک، پشت ویترین مغازه یکی از همان نمایشگرهای عددی که به Seven Segment به‌معنی هفت قسمتی معروف بود را دیدم. پول زیادی دادم تا همان یک قطعه را بخرم. یک نمایشگر تک‌عددی که وقتی کامل روشن می‌شد عدد هشت انگلیسی را نمایش می‌داد و هشت پایه داشت که با ترتیب مشخصی اگر پایه‌ها به‌هم متصل می‌شدند، عدد نمایش داده شده روی صفحه بین صفر تا نه تغییر می‌کرد.[ User , 3/30/1396 AP, 00:41] بعد از مدتی ور رفتن توانستم ترتیب اتصال پایه‌ها را متوجه بشوم و موفق شدم حرف A که حرف اول اسمم بود را روی صفحه روشن کنم. حالا باید وارد مرحله اختراع می‌شدم. چه چیزی می‌توانستم با این نمایشگر بسازم؟ این‌بار اما اختراع ساده‌تر بود و پیچیدگی‌های قبل را نداشت. شب به این فکر کردم که چطور ممکن است این نمایشگر به بدن من وصل باشد و وقتی راه می‌روم با هر قدم حرف A روی نمایشگر روشن شود. طبیعی است که ساختن چنین چیزی کاربرد خاصی ندارد اما برای من مهم بود چون از این قطعه‌ی هیجان‌انگیز در جایی می‌توانستم استفاده کنم. تمام طرح را شب در ذهنم چیدم تا صبح دست به کار شوم.

عصر روز بعد، یکی از معدود روزهایی بود که توانسته بودم چیزی که در ذهنم داشته‌ام را پیاده کنم. عصرهای تابستان معمولا به پارک نزدیک خانه می‌رفتم و پینگ پونگ بازی می‌کردم. آن روز اما راکتم را برنداشتم. یک پیراهن جین داشتم که جزو داشته‌های مقدسم بود و بسیار دوستش داشتم. آن را به‌همراه یک شلوار جین پوشیدم، صفحه‌ی نمایشگر را روی جیب سینه‌‌ی پیراهنم وصل کردم. زیر لباسم سیم‌کشی بود. یک‌سر سیم‌ها به نمایشگر لحیم شده بود و سر دیگر رفته بود در کفشم زیر پاشنه‌ی پا و به صفحه‌ای فلزی وصل شده بود که شبیه کلید عمل می‌کرد. یعنی با هر قدمی که برمی‌داشتم، صفحه‌ نمایشگر حرف A را نشان می‌داد. من در آن زمان احساس می‌کردم به یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهایم رسیده‌ام. حس پیروزی عجیبی داشتم و با همین حال و هوا رفتم در پارک نزدیک خانه و چند دور آنجا زدم تا همه از دیدن یک صفحه‌ی که مدام روشن و خاموش می‌شود هیجان زده شوند.

آدم خیلی وقت‌ها به کارهای خودش می‌خندد. اما به‌خودم برای چنین حرکتی خورده نمی‌گیرم. هرکسی در دوران نوجوانی‌اش به‌شکلی خل بازی‌هایی دارد. برای من هم این دیوانگی‌ها اینگونه پدیدار شده بود.

این عادت شب‌ها خیال‌پردازی کردن تا مدت‌های زیادی همراه من بود. همین حالا هم هست. یک‌چیزهایی در آدم مدام تکرار می‌شود و دست از سرت برنمی‌دارد. هنوز هم خیلی شب‌ها به خیال‌پردازی‌ها می‌گذرد. البته تفاوتش این است که در نوجوانی آزادانه خیال‌پردازی می‌کنی و در بزرگسالی خیال پردازی‌هایت به خیلی چیزها گیر می‌کند. مثلا به اندازه‌ی پول در جیب‌ات یا به آدم‌هایی که در مسیر این خیال‌پردازی‌ها نقش دارند یا به محدودیت‌های فکری و اخلاقی که برای خودت گذشته‌ای و …

آن روزها که مدوام رویای اختراع داشتم، هر روز صبح بیدار می‌شدم و سعی می‌کردم چیزی که شب قبل تصورش کرده‌ام را بسازم. تا شب هم تلاش می‌کردم اما به‌نتیجه‌ای نمی‌رسیدم. شب بعد دوباره فکر اختراعی جدید می‌آمد و باز روز بعد تلاشی عبث و در پایان روز ممکن بود چیزی در خانه خراب شده باشد اما قطعا اختراع جدیدی اتفاق نیافتاده بود. در آن دوران متوجه نبودم که لذت رویاپردازی شبانه بیشتر از تلاش برای ساخت چیزی جدید است. در واقع من شکست می‌خوردم که دوباره به همان لذت تصویرسازی‌های شب برسم. آدم گاهی نمی‌داند چطور خودش را در تله می‌اندازد. خیلی وقت‌ها شکست می‌خوریم چون تصمیم می‌گیریم که شکست بخوریم. چون این شکست‌ها لذتی بیشتر از شعف پیروزی دارند. چون چیزی در این شکست‌ها هست که ما را بیشتر هیجان زده می‌کند. پیروزی همیشه مبهم است. پیروزی نقطه‌ای نامعلوم در آینده است که معمولا سخت می‌توان خود را در آن تصور کرد. اصلا بزرگ‌ترین پیروزی‌های آدم‌ها در دنیا هم برمبنای طرح و برنامه‌ای دقیق نبوده. گاهی فکر می‌کنم آدم‌هایی که بیشتر در حسرت پیروزی هستند سعی می‌کنند از پیروزی آدم‌های دیگر الگو بسازند بلکه راهی هم برای خودشان باز شود. بلکه با تکرار همان کارها، مسیر پیروزی خودشان هم شفاف شود. این‌کار شبیه کیمیاگری تاریخ بشر است. شبیه کشف اکسیر جوانی است. ویژگی کیمیاگری همان تلاش‌های مداوم و عبث است که هیجان زیادی درون خود دارد بدون این‌که به نتیجه برسد. اکسیر جوانی همیشه رویایی دست نیافتنی بوده که آدم‌های زیادی عمرشان را پای آن گذاشتند.

خیلی وقت‌ها ما تصوری از آنچه که می‌خواهیم به آن برسیم نداریم. نمی‌توانیم هم داشته باشیم. تصور ما از آینده همواره در بند تجربیات گذشته‌مان است. به همین دلیل است که انسان‌ها به پیروزی عادت نمی‌کنند بلکه برای رسیدن به آن هربار از اول باید مسیری را طی کنند. ویژگی پیروزی مبهم بودن آن است. در عوض وقتی شکست می‌خوریم و شکست تکرار می‌شود، کم‌کم برای ما آشنا می‌شود. کم‌کم به تمام جزییات شکست آگاه می‌شویم. خوب می‌دانیم که طعم شکست چگونه است. چه جزییاتی دارد و چه حس و حالی ایجاد می‌کند. شکست می‌شود شبیه معشوقه‌ای که آنقدر به آن خیره شده‌ای که تمام جزییاتش را می‌توانی به‌خاطر بیاوری. می‌توانی دقیقا ببینی که لرزش لبش چطور شکل می‌گیرد. حرکت چشم‌هایش را به‌خوبی می‌شناسی. بوی خاص‌اش را خوب درک می‌کنی و حتی می‌دانی که ظریف‌ترین حرکاتش چطور است.

 در تقلای انجام آن کاری که منجر به‌شکست شده همواره لذت‌هایی وجود دارد که ما از آن غافلیم و اتفاقا همان‌ها ما را گیر می‌اندازد. خیلی وقت‌ها ما اینگونه به شکست عادت می‌کنیم. گرفتار احساسات خوب ناشی از کارهای عبثی می‌شویم که کم‌کم ما را از درون تهی می‌کند.

در جلسه‌‌ی اول کوچینگی که با دو مدیر داشتم (جلسه اول آشنایی بود و بصورت مشترک برگزار شد) از آنها خواستم داستان خودشان را تعریف کنند. هر دویشان گفتند که وقتی بچه بودند علاقه به اختراع چیزهای مختلف داشتند. کیت‌های الکترونیکی درست می‌کردند و هرچیزی که در خانه با برق کار می‌کرد را باز می‌کردند تا درونش را کشف کنند. آدم وقتی برای تمام گناهانش همدست پیدا می‌کند خیالش راحت می‌شود که تنها نیست و عیب و ایرادی ندارد. زمانی‌که این دو مدیر خاطراتشان را تعریف می‌کردند متوجه شدم هنوز هم بعد از گذشت سالیان زیاد از کودکی‌ام شب‌ها خیال‌پردازی می‌کنم. هنوز هم افکار زیادی به مغزم هجوم می‌آورند و هنوز هم فکر ساختن چیزهای جدید یا نوشتن کتاب‌ها یا طراحی دوره‌ها و چیزهایی از این دست هیجان زده‌ام می‌کند.

می‌دانم که من از آن چیزی که هستم نمی‌توانم فرار کنم. به‌همین دلیل حالا که این فکرها می‌آیند، آنها را می‌بینم، از بودنشان لذت می‌برم و صبح روز بعد می‌روم سراغ کارهایی که به خودم تعهد داده‌ام انجامشان بدهم.

^۱ سیستم عامل متنی شرکت مایکروسافت که از اولین سیستم‌ عامل‌های کامپیوتری بود.

این نوشته بخشی از کتاب مرورگر است.

در دوره‌ی دبیرستان رفیقی داشتم که اسمش اشکان بود. تا آن موقع که زندگی کرده بودم، اشکان متفاوت‌ترین آدمی بود که در زندگی‌ام دیده بودم. آن زمان که ما هرکدام در آرزوی داشتن چند تار مو روی صورتمان بودیم، اشکان ریش پرپشت و بلندی داشت. در تمام سال پوتین‌های مشکی داکتر مارتینز می‌پوشید که دورش دوخت زرد چشم نوازی داشت. همیشه شلوار جین مشکی به پا داشت با تی‌شرت ساده. درست خاطرم نیست که معمولا تی‌شرت‌اش هم مشکی بود یا من او را اینگونه یادآوری می‌کنم. آدم گاهی خاطراتش را دوباره می‌سازد و همه‌ی آن‌چیزی که به‌یاد می‌آورد همانی نیست که دقیقا رخ داده یا بوده.

اشکان برای من در آن دوره حکم یک قهرمان را داشت چون می‌توانست هرساختاری را بشکند. مثلا در زمانی که ما می‌ترسیدیم در مدرسه به اندازه‌ی موهایمان گیر بدهند، اشکان می‌توانست پشت موهایش را دم اسبی کند. کسی نمی‌توانست به او بگوید ریش نگذارد یا جین نپوشد. حتی با قد نسبتا بلندی که داشت انتهای کلاس نمی‌نشست و جایش در انتهای نیمکت اول در سمت چپ کلاس بود.

در آن دوره شناختم از موسیقی و آن هم از نوع غربی‌اش محدود بود به پینک فلوید، بون جاوی، کریس دی‌برگ و فیل کالینز و الویس پریسلی. چند نوار خارجی هم در خانه داشتیم که باقیمانده‌ی دوران جوانی پدر و مادر بوده احتمالا.

در آن زمان با سه‌چهار نفر از بچه‌های کلاس رفاقت داشتم و مثل حالا سرم در لاک خودم بود. حالا که نگاه می‌کنم می‌بینم که من همیشه همینطور بوده‌ام. منتظر برای شروع روابط. در زمان آشنایی‌های جدید، سرم پر از صدا می‌شود و هیاهویی شکل می‌گیرد. کسی که آن بیرون نشسته این هیاهو را نمی‌شنود و تنها چهره‌ای را می‌بیند که اخم کرده و انگار خودش را گرفته. در حالی که این چهره‌ی گرفته ناشی از تکبر و غرور نیست بلکه چهره‌ی آدم مضطربی است که دچار استیصالی مقطعی از رویارویی با شرایط جدید شده و باید با خودش و همه‌ی آن صداهای درون سرش کنار بیاید تا بعد از مدتی بتواند کمی لبخند بزند و باب معاشرت را باز کند.

آن زمان هم همینطور بودم. به همین دلیل بعید می‌دانم که من برای رفاقت با اشکان پیش‌قدم شده باشم. و البته او و موقعیتش را طوری می‌دیدم که شاید با آدمی مثل من که لباس‌های معمولی می‌پوشید، موسیقی معمولی گوش می‌‌داد و در محله‌ای معمولی و خانه‌ای معمولی زندگی می‌کرد، علاقه‌ای به رفاقت نداشته باشد.

اما اشکان همیشه خلاف عرف عمل می‌کرد. به همین دلیل شاید من شدم رفیق نزدیک‌اش و زیاد به خانه‌ی هم می‌رفتیم. اتاق اشکان همان جای ایده‌آلی بود که تمام زندگی آرزویش را داشتم. اشکان گلدان‌های خودش را داشت، تابلوی ورود ممنوع روی در اتاقش بود. یک گوشه یک تابلوی شهرداری افتاده بود که رویش نوشته بود بن‌بست اشکان. یک طرف در سه‌کنج سقف پرچم ایران نصب شده بود و در سمتی دیگر پوستری از گروه پینک‌فلوید. یک میز تحریر داشت که روی آن چراغ مطالعه گذاشته بود و دفتر و کتاب‌هایش روی میز بود. در عصر پاییزی که آنجا بودم، اتاق کم‌نور بود، ما موسیقی گوش می‌دادیم، گپ می‌زدیم و لذت می‌بردیم.

در کمد دیواری اتاق اشکان تعداد زیادی نوار کاست بود که گشوده شدنش شد باب آشنایی من با موسیقی‌ راک. از پینک‌فلوید یکی دو آهنگ شنیده بودم اما به‌واسطه‌ی اشکان به کلکسیون آلبوم‌های پینک‌فلوید رسیدم. جترو تال را با آن سبک عجیب فلوت و گیتار الکتریک شناختم. حتی با گروه تیک دت هم آشنا شدم که اشکان درباره‌شان می‌گفت از گروه‌های دختر پسند است اما کارشون خوبه.

همان پوستر پینک فلوید را به من هم قرض می‌داد. هر از گاهی پوستر در خانه ما بود و بعد دوباره برمی‌گشت دست اشکان. آن زمان داشتن پوستر از یک گروه یا خواننده، بزرگ‌ترین گنج دوران نوجوانی بود. حتی خاطرم هست یک‌بار می‌خواستیم پوستر را کپی رنگی بگیریم که آن را بردیم به یک دفتر فنی. نگران بودیم که نکند پوستر را از ما بگیرند. طرف حاضر نشد آن را کپی کند چون می‌ترسید برایش دردسر شود. آدم در دوران نوجوانی برای خودش مقدسات عجیبی می‌سازد. آن زمان برای ما نوارهای کاست و تصویر خواننده‌ها می‌شد مقدساتمان.

دو سال با اشکان هم‌کلاس بودم. دوران خوبی بود. غیر از زمان مدرسه هم زیاد همدیگر را می‌دیدیم. با هم درس می‌خواندیم و گاهی می‌رفتیم بیرون. اشکان رانندگی بلد بود و مواقعی می‌رفتیم دور دور. دبیرستان که تمام شد به‌یک‌باره اشکان هم گم شد. در واقع مطمئن نیستم که اشکان گم شده باشد. شاید هم من بودم که ناپدید شدم. اما هرچه که بود هیچ وقت پس از آن اشکان را ندیدم. رفاقت با اشکان برایم ارزشمند بود. هنوز هم وقتی یاد آن دوران می‌افتم برایم بسیار جذاب و دوست داشتنی است. سال‌ها بعد خیلی به‌فکر اشکان بودم و دوست داشتم پیدایش کنم. یک روز اتفاقی یکی از معلم‌های دوره‌ی دبیرستان را که با اشکان رابطه‌ی خوبی داشت در خیابان دیدم. هر دو سوار ماشین بودیم. بعد از کلی بوق و چراغ زدن و سر را از پنجره ماشین بیرون کردن و صدا کردن متوجه شد و زد بغل. هر دو پیاده شدیم. او متعجب از اینکه چرا یک‌نفر اینقدر داد و فریاد می‌کرد. نزدیکش که شدم با لبخندی که احتمالا به پهنای صورت بود خودم را معرفی کردم. معلم هم به‌سرعت من را شناخت و حسابی سلام و احوالپرسی کردم. بعد از گفتگوهای عادی پرسیدم از اشکان خبر دارید؟

گفت آره. دانشگاه قزوین برق قبول شد و رفت و الانم فکر کنم تو وزارت نیرو کار می‌کنه. گفتم خیلی دلم براش تنگ شده و دلم می‌خواد ببینمش. شماره‌اش را داد. حالا بعد از شاید حدود ۱۰ سال می‌توانستم دوباره با اشکان گپ بزنم. از زمانی که شماره را گرفتم بارها و بارها تصویر تماس گرفتنم با اشکان را در ذهنم مرور کردم. هزاران بار مرور کردم که چطور صحبتم را شروع می‌کنم، چطور خودم را معرفی می‌کنم، چطور شوخی می‌کنم و چطور دعوتش می‌کنم به خانه‌ام برای گپ و گفت.

یک هفته‌ای گذشت و من کماکان داشتم تمام این تصویرها را در ذهنم مرور می‌کردم. یک هفته شد یک ماه، یک ماه شد شش ماه، شش ماه شد یکسال و هیچ وقت با اشکان تماس نگرفتم.

آن زمان پینک فلوید گروهی مقدس بود. اگر پینک فلوید گوش نمی‌کردی مجرم بودی. به دیوید گیلمور و راجر واترز می‌گفتیم عمو دیوید و عمو راجر. آرزومون دیدنشون بود. دوست داشتیم یک روز در کنسرت‌شان عربده بزنیم. دوست داشتیم صدای گیتار الکتریک‌شان را از نزدیک بشنویم. انگار با این حضور از نزدیک، چیزی دور از دسترس فرصت لمس پیدا می‌کرد. حسی که از کنجکاوی ارضا می‌شد. انگار می‌توانستیم با حضور در کنسرت تمام فضای ساخته‌ی ذهنمان را وقتی به آهنگ‌هایشان گوش می‌دادیم واقعی کنیم.

در همین سی و هشت سالگی که بیست سال از آن دوران پرشور رفاقت با اشکان و دوره‌ی سینه چاک بودن برای پینک فلوید می‌گذرد، دنبال موسیقی خوب می‌گشتم. با سرویس‌های آنلاین موسیقی به دریایی از آهنگ دسترسی داری اما هیچ وقت هویت قبل را ندارد. یک سبک را انتخاب می‌کنی و خواننده پس از خواننده می‌خواند و تو نمی‌فهمی کی به کی است. یکی از دوستان آنلاین پیشنهاد داد آلبوم تازه‌ی راجر واترز را گوش کنم. هیجان زده از بابت تجربه‌ی احساس‌های گذشته، سوار ماشین که شدم، بلوتوث ماشین را به موبایل وصل کردم و از اسپاتیفای آلبوم تازه‌ی واترز را جستجو کردم و گذاشتم که بخواند.

آهنگ اول را تحمل کردم تا تمام شود. آهنگ دوم را رد کردم، آهنگ سوم هم همینطور و روی آهنگ چهارم متقاعد شدم که دیگر نمی‌خواهم به این آلبوم گوش بدهم. در این لحظه بود که تصویر خاطرات خوش گوش دادن به پینک فلوید با اشکان در ذهنم مرور شد. به اینکه چطور می‌تواند ممکن باشد که دیگر علاقه‌ای به شنیدن عمو راجر نداشته باشم. یادم آمد آن زمان تمام آهنگ‌ها را با دقت گوش می‌دادیم و چیزی به اسم آهنگ بد وجود نداشت. اما حالا حوصله‌ی آن صدای خش‌دار و افکت‌ها و فضاسازی‌های عجیب و غریب را ندارم.

در آن زمان رفاقت با اشکان حتم دارم به این فکر می‌کردم که در آینده چه رفاقتی داشته باشیم و چطور روزهای زندگی را با هم ادامه می‌دهیم. برای من که همیشه راجع به آینده خیال‌پردازی می‌کنم، فکر کردن به چنین چیزی دور از ذهن نبوده است. در آن زمان از خودم می‌پرسیدم چطور ممکن است آدم‌های نزدیک یک‌روزی از هم دور بشوند؟ اما حالا بیشتر می‌فهمم که چطور وقتی در زندگی پیش می‌روی کم کم و نم‌نم آدم‌های اطرافت محو می‌شوند یا شاید هم تو محو می‌شی در روزهای زندگی.

در تمام آن یکسالی که با اشکان تماس نگرفتم، نگران این بودم که شاید کسی که امروز با آن روبرو می‌شوم با کسی که در آن روزها می‌شناختم متفاوت باشد. یک ترس درونی می‌گفت بگذار اشکان هماهنگونه که بود بماند. وقتی آلبوم آخر راجر واترز را هم گوش کردم به خودم گفتم کاش این یکی را گوش نمی‌دادم. کاش راجر واترز، عمو راجر می‌ماند.

این نوشته بخشی از کتاب مرورگر است.

به فوتبال علاقه‌ی زیادی دارم. برای آدمی مثل من که همیشه ذهنش درگیر موضوعی هست، بعضی کارها حکم رهایی از زنجیره افکار را دارد. حالا اگر درون‌گرا باشی و پتانسیل در خود غور کردن‌ات زیاد باشد، نیاز داری تا هر از گاهی آن هیجان خفه شده‌ی درون خودت را بیرون بریزی.

تماشای فوتبال برای من همان موقعیت تخلیه هیجانات است. می‌توانم داد بزنم، مشت بکوبم، بد و بیراه بگویم و حتی مدتی پس از پایان مسابقه با آن حس و حال هیجانی ادامه بدهم. به همین دلیل است که معمولا مسابقات فوتبال را از دست نمی‌دهم و همیشه کارهایم را طوری برنامه‌ریزی می‌کنم که امکان از دست دادن تماشای مسابقات در حداقل باشد.

کودک که بودم، پدرم که فوتبال تماشا می‌کرد، می‌شنیدم گزارش‌گر می‌گوید: پروین! حالا پروین پاس می‌ده! پروین شوت می‌کنه! پروین، پروین، پروین. و من همیشه در این تناقض بودم که چرا یک نفر در زمین فوتبال اسمش باید پروین باشد!

اولین تجربه‌ی تماشای جدی مسابقات فوتبال من برمی‌گردد به جام جهانی ۱۹۹۰ ایتالیا. یک‌روز پدرم گفت که جام جهانی تا چند روز دیگر شروع می‌شود و یک ویژه‌نامه هم خریده بود که نام تمام تیم‌ها، عکس‌های رنگی، اطلاعات بازیکن‌ها، جدول و زمان مسابقات و هر آنچه که برای دنبال کردن مسابقات لازم بود را در آن داشت.

هر شب با پدرم می‌نشستیم به دیدن مسابقات. بازی‌ها که به نیمه‌شب کشیده می‌شد در برابر هجوم خواب مقاومت می‌کردم و سعی می‌کردم تا انتهای مسابقه بیدار بمانم و چیزی را از دست ندهم. فردای روز مسابقه هم نتایج و امتیازات را در جدول‌های ویژه‌نامه ثبت می‌کردیم و پیش‌بینی می‌کردیم کدام تیم‌ها ممکن است به دور بعدی صعود کنند. این سرخوشی ناشی از تماشای فوتبال، حس نزدیکی به پدر و داشتن یک علاقه‌ی مشترک با او که شاید یک تقلید پسر از پدر بوده باشد باعث شد تا تماشای فوتبال بخش مهمی از اوقات فراغت من بشود. اوقات فراغتی که می‌تواند اولویت بالایی نسبت به هر کار مهمی پیدا کند.

در همان شب‌های تماشای جام جهانی ۱۹۹۰، نیمه‌های شب مشغول تماشای بازی برزیل و کاستاریکا بودیم. در آن دوره طرفدار تیم آلمان بودم و با بی‌میلی این بازی را تماشا می‌کردم. در حین بازی احساس کردم خانه تکان می‌خورد، تجربه‌ی عجیبی بود. پدرم با آرامش ویژه‌ای که هنوز بعد از سال‌ها با جزییات به‌خاطرش دارم، بدون اینکه اثری از نگرانی در صورتش دیده شود، یا رگه‌ای از ترس در صدایش پدیدار شود به من گفت: امیر! بابا زلزله اومده. نترس. برو از خونه بیرون تا من مامان و رامین رو با خودم بیارم.

در مقابل این گفتگوی با اطمینان و حتی مهربانانه که حسی از حمایت و توجه داشت، چاره‌ای جز اطاعت نداشتم. به کوچه دویدم و دقیقه‌ای بعد پدر، مادر و برادرم به من پیوستند. به اطراف خودم که نگاه کردم، بیشتر مردم توی کوچه بودند.

خاطره‌ی تجربه‌ی اولین زلزله‌ی زندگی من که زلزله‌ی رودبار و منجیل بود با تجربه‌ی فوتبال گره خورد. به همین دلیل نام جام جهانی که می‌آید، حتی حالا که سالیان زیادی از آن ماجرا گذشته، تصویر زلزله و در ادامه‌ی آن صدای مطمئن پدرم در ذهنم مثل یک فیلم تمام رنگی مرور می‌شود.

فوتبال به‌اندازه‌ی روزهای زندگی ادامه دارد. از همان جام جهانی ۱۹۹۰ همیشه در این آرزو بودم که روزی بازی ایران را هم در جام جهانی ببینم. این اتفاق ۸ سال بعد رخ داد. زمانی که به سن دبیرستان رسیده بودم. روز بازی مشهور با استرالیا، شهر حال و هوای خاصی داشت. مدرسه‌ی ما را زودتر تعطیل کردند که به تماشای بازی برسیم. همه‌جا صحبت از این بازی بود. خیلی‌ها هم شک داشتند که ممکن باشد زور ایران به استرالیا برسد. با همه‌ی آن اتفاق‌های عجیب و غریب ایران به جام جهانی صعود کرد.

بعد از بازی صدای تلفن قطع نمی‌شد. همه تماس می‌گرفتند که بردیم و رفتیم جام جهانی. من موقع بازی اینقدر فریاد کشیده بودم که صدایم گرفته بود. در آن دوره هیچ‌کس تجربه‌ای از شادی خیابانی نداشت. به‌شکلی غریزی احساس کردم از شدت خوشحالی نمی‌توانم خانه بمانم. باید بیرون می‌زدم که زدم. به خیابان ستارخان که رسیدم دیدم انگار آدم‌های زیادی مثل من فکر کرده‌اند. خیابان بی‌نهایت شلوغ بود. صدای بوق ماشین‌ها، صدای فریاد مردم که داد می‌زدند ایران، صورت‌های خندان. رقصیدن مردم وسط خیابان. همه‌ی این‌ها تصویری عجیب از شهر و کشوری بود که در آن بزرگ شده بودم.

گاهی فکر می‌کنم در روز پیروزی بر استرالیا، شهرهای ایران و ایرانی‌ها چندساعتی به یک آرمان‌شهر تبدیل شدند.[ User , 3/25/1396 AP, 02:12] خیابان‌هایی که چندساعتی دیگر تنگ نبودند. مردمی که اخم نکرده بودند. کسی نه به‌خاطر صدا و نه به‌خاطر بند آمدن راه اعتراض نمی‌کرد. همه به‌شکلی به یکدیگر نگاه می‌کردند که انگار با هم آشنایی عمیق دارند. این شادی مشترک، حس افتخار جمعی را در همه ایجاد کرده بود که باعث شده بود بدون گفتن کلمه‌ای حال و هوای طرف مقابلت را درک کنی. آن ساعت‌های دوست داشتنی یک معنای جدید به مردم داده بود. همه از چارچوب عادت‌های خود بیرون زده بودند. حتی عادت برخورد با تجمعات بدون مجوز هم از طرف دستگاه‌های دولتی ترک شده بود. شهرهای این کشور در چند ساعت در بی‌قانونی منظمی سیر می‌کردند که همه با آن شاد بودند.

این اتفاق در صعودهای دیگر هم رخ داد. فوتبال در لحظه‌های حساس خودش، در همان زمان‌ها که ما را به اوج هیجان و استرس می‌رساند، در همان گل‌های دقایق آخر، به ما دلیلی مشترک برای شاد بودن می‌دهد. فوتبال با سوت پایان بازی، ما را می‌کشاند به خیابان تا یکدیگر را نه غریبه ببینیم که حتی دست در گردن هم بیاندازیم و شادی کنیم. این موقعیت برای مردمی که تجربه‌های جمعی شاد کمی را تجربه می‌کنند، فرار چندساعته به یک آرمان‌شهری است که در آن می‌توانند خودشان باشند. آنها می‌توانند فرای باور و اعتقاد و جناح‌بندی سیاسی و طبقه‌ی اجتماعی با هم یکی شوند. آنها می‌توانند وسط خیابان‌‌هایی که مثل آدم‌های اتوکشیده خشک و رسمی است، فریاد بکشند بدون این‌که دیوانه خطاب شوند. می‌توانند میزان شدت صدای شهر را به چندین دسیبل بالاتر ارتقا دهند بدون این‌که برچسب آلودگی صوتی به شهر بخورد. در این ساعت‌ها، شهر و تجربه‌ی زندگی شهری در یک مسیر هماهنگ با هم پیش می‌روند. شهر چیزی مخالف شیوه‌‌ی زندگی نیست. شهر جایی نیست که حسرت زندگی میان دار و درخت و آرامش را بیدار کند. بلکه شهر با همان فرم خیابان‌ها و بلوارهایش، با حجم جمعیتش، بهترین مکان برای شادی جمعی می‌شود.

جام‌جهانی برای من یادآور خیلی چیزهاست. هر جام جهانی که شروع می‌شود به این فکر می‌کنم که چهار سال بعد کجا هستم و مشغول به چه کاری. عدد سنم را می‌شمرم. از ده سالگی شروع کرده‌ام و در زمان نوشتن این مطلب به ۳۸ رسیده‌ام. در هر مقطع جام جهانی تا جام جهانی بعدی همواره اتفاق‌هایی برایم رخ می‌دهد که زندگی‌ام را دستخوش تغییرات بزرگ می‌کند.

گاهی زندگی می‌شود مثل گل امیدوار کننده‌ی خداداد عزیزی. مثل همان ناباوری صعود. مثل تصمیمی مشکوک که آدم را میان شدن و نشدن نگه می‌دارد. وقتی توپ به تیر دروازه‌ی تیم‌ات می‌خورد، همان موقع است که در زندگی احساس می‌کنی خوش‌شانس‌ترین آدم روی زمین هستی. وقتی یک گل ناباورانه زده می‌شود مثل همان موقع‌هایی است که به خودت می‌گویی بالاخره حقم را گرفتم.

گاهی هم زندگی می‌شود مثل گلی که در بازی ایران و آرژانتین، مسی، ناباورانه از پشت هجده توپ را گذاشت گوشه‌ دروازه. همان پنالتی که به‌نفع ایران گرفته نشد شبیه مواقعی است که تلاش‌هایت به نتیجه نمی‌رسد. شبیه سنگ‌هایی است که سر راهت قرار می‌گیرند. شبیه آب یخی است که انتظار نداری رویت ریخته شود. تو خوب بازی کرده‌ای و انتظار داشته‌ای که همه‌چیز خوب پیش برود که نرفته. بازی را می‌بازی. به خودت دلداری می‌دهی که در عوض خوب بازی کردم. اما چه کسی انکار می‌کند که شکست پس از خوب بازی کردن دردناک‌تر از شکستی است که نتیجه‌ی کم‌گذاشتن برای آن کار است.[ User , 3/25/1396 AP, 02:16] خیلی وقت‌ها آدم می‌داند که حقش شکست خوردن است. خودش حتی از قبل شکست‌اش را پیش‌بینی می‌کند. برای چنین شکست‌هایی بالاخره آدم با خودش کنار می‌آید. اما وقتی تمام توانت را می‌گذاری و باز شکست می‌خوری، انگار لیونل مسی در یک ناغافلی محض توپ را گوشه‌ی دروازه‌ات گذاشته.

خیلی‌ها می‌گویند فوتبال عین زندگی است. من عقیده دارم فوتبال نتیجه‌ی تجربه‌ی زندگی است. ما با هر پاس، با هر شوت و با هر سوت، وسط زمین زندگی، لحظه‌ها را تجربه می‌کنیم.